Sûreyê Beyyîne Ser Yo Vateyo Kilm

Article

 

Ayeta yoyini di kelîmeyê Beyyîne sure ri bîya nome.

Ina sure, guerê tay mufessîron Mekke di guerê tayini zî Medîne di nazil bîya. 8 ayet a.

Bi î’tîbarê tertîb ina sure, sureyê ‘Eleq û Qedr dima yena. Ina muhîm a; çimkî sureyê ‘Eleqi di wehyo sifte ra, sureyê Qedr di wextê nuzulê in wehiy ra û ina sure  ura  ura şirawitişê Qur’on û Peyğamberî ra behs bîyo.

Vercu, lazimîyê şirawitişê Resulî îzah bîyo. Ina lazimî hina wa: Ina dünya dı ha ehle k3itab ha kâfir ha fasiq  urai şirawitişê Resulî reya batilî ra xelisyeno. Delîlê in Resulî zî în î:

-          In Resul, kîtabê Homê bi  ura xu ‘esil û raşt însononi rî vono.

-          O kîtabêko yi ardo pak o û ğelatî ra çîki zî nêkowto mîyonê ci.

-          Kîtabonê verînoni ra veta in kîtab, tahrif û xeribyayişi ra bi pawitişê Homê dur o.

Inay ra dima, ğelatî û çowtîyê Ehlê kîtab îzah bîya. Mesulîyetê ğelatî û çowtîyê yin ‘aîdê yina. Eka Homa, yo Resul/Qasid bişirawo û yi bi wasitayê in qasidî ina hîdayeti ra rina dur bimonen û reya çowti ra bişîen mesulîyetê ğelatî yin rêk bena zêd.

Rina, ina sure ra ma inay musenî; Ê kîtab û Resulî hetê Homê ra şirawiyê mesajê hemin hina wa:

Reya heq ra ber terkkerdişê reyonê binon, tena bi îxlas Homê rî îbadet kerdiş, ‘îbadet û te’eti di Homê rî şerik nêdepiştiş, nimac kerdiş, zikat dayiş bena.

Penî di hina fermon beno:

Ehlê kîtab û muşrîk, bawerî nêanî peyğamberî û cira rî açarnenî. Yi xirabê xirabon ê. Cezayê yin adirê Ceherme yo. Ê ku bawerî anî, ‘amelo salîh kenî û ina  ura di bi xowfê Homê cuwîyenî yi homê holon ê. Xelayê yin Cennet o. Homa yini ra wêş o, yi zî Homê xu ra wêş î.

 

Bi nomeyê Homê ku Rehman û Rehîm o.

1.                  Ehlê kîtab û muşrîkoni ra ê kafîr heto ci rî delîlêko zelal nêomen, yi kufrê xu veranêden!

 

Ehlê kîtab, ê ku peyğamberonê verînon ra weherê kîtab ê, yini rî bawerî kenî.

Muşrîk, ê ku peyğamberoni rî bawerî nêkenî û weherê kîtabeki zî nê yê.

În wurd grubî înkar û nankorî di zeypî yê. Qurono Kerîmi di, zaf ca di şîrkê ehle kîtab ra behs est o. Ma çend heb ayeton misal bîyar:

“Bîşek enonêko va: ‘Homa, hîrini ra ayê hîrin o!’ ê bî kâfir î.”(Maîde: 73)

“Bîşek, ayêko vonî: ‘Homa, lacê Meryem ‘Îsa wo!’ ê bî kâfir î.”(Maîde: 17)

"Cuhudon va: ‘Uzeyr lacê Homê wo!’ Fileyoni zî va: ‘Mesîh lacê Homê wo!’ (Tewbe: 30)

Quron’i di yo ca di zî qey ehle kîtab wasifê ‘muşrîk’ nêşuğulîyo. Çimkî, yi dînê yin ‘esil dînê tewhîd o; labelê yi bi ‘emel û vatişê xu kowtî şirkî. Bî ehle kîtab, kom Homê rî şerik bidepiş bi nomekerdişi zî wu muşrîk o. Çimkî, ‘eslê dînê yin dînê şîrk o. Yin, çire dînê tewhîdi rî bawerî nêardi.

Cîyatî în wurd grubon tena wasif ser nê yo, hetê hukm û tetbîqkerdişê şerîati zî cîyatî est a:

Gueştê heywon eg bi deste yo ehlê kîtab ra bîyo birnayiş helal o; gera in heywon bi nomeyê Homê û bi usul bibiriyo.

Cîneka ehle kîtabi di zewaci zî helal o; labelê, o ku muşrîkon birno wuerdişê ey û cîneka muşrîkêki di zewac helal nê yo.

Îta di kelîmeyê ‘kufr’ me’nayêka hîra di şuğulîyawa û kufronê tewirin gena zerre xu. Mavac:

Tayî, Homê rî bawerî nêanî ayra kâfir î.

Tayî Home rî bawerî anî; labelê yi rî ‘abdî qebul nêkenî inay ra kâfir î.

Tayî Home rî ‘îbadet kenî; labelê zatê û îqtîdarê Homê rî şerîk depişên û inay ra benî kâfir.

Tayî, yoyitîyê Homê qebul kenî; labelê mahiyet ser Home rî şerik depişenî. Ê zî benî kâfir.

Tayî zî Homê rî bawerî kenî; labelê peyğamberê Yi rî bawerî nêkenî. Hina zî kiçî beno kâfir.

Tayî zî, la erzenî benatê peyğamberon; tiken qebul kenî tiken qebul nêkenî. Ina zî yo kafirî wa.

Elhasil, înson tewir tewir gure û ‘emeloni ra beno kâfir.

Ina ayeti di Homa vono: ‘Ehlê kîtab û muşrîkoni ra ê kafîr’. In vatiş ra, ina me’na nêvecêna; yin ra qismêk kâfir î. Raştîra me’nayê ayet hina wa:

Ê ku bî kafirî di qism ê: Yo, ehle kîtab yo zî muşrîk î. Ayeti di ‘mîn’ me’nayê tikeni di nêşuğulîyawa; me’nayê beyan/akerdişi di şuğulîyawa.

Halê kafiron hina wo; heta, heq ser delîlêk nêvîne bawerî nêkenî; labelê delîlêk bidîyo yin yan heq bi çimonê xu bîvînen rina zî zafê yin kafirîyî x ura fek veranêdonî. Delîlêk yan muetişê reya heq ra pê yi hîn nêeşkenî vacen, ‘Kesî ma da’wet nêkerdî reya heq û hîdayet nêmuet ma rî.’ 

Ina raştî zaf ayetoni di bi uslubo tewirin fermon bîya. Mesela çend ayetoni di hina fermon bîya:

“Beyon kerdişê reya raştî ‘aîdê Homê wo.” (Nahl: 9)

“Bîşek, hîdayet kerdiş ‘aîdê ma wo.” (Leyl: 12)

“Ey qasidê mi! Senî ku Ma Nunî rî û peyğemberanê ba’dê yi rî wehîy kerd, Ma tu rî zî wehîy kerdi… Temomê înon peyğemberî mîjdon donî û hîşar kenî ku wa qey însonon ba7d3e peyğemberon Homê heti di delîlêk nêmono…” (Nîsa: 163,165)

" Ey ehle kîtab! Wextê fetrete peyğemberon seri peyğemberê Maş ima rî omi û hoş ima rî heq beyon keno ku baco şima nêvacên ma rî yo mijdon dayoğ û pêhesnayoğ nêomi…” (Maîde: 19)

 

2.                  (O delili zî) hetê Homê ra peyğamberêko rîpelonê pakon wuneno.

 

Îta di qey rîsaletê Resulullahî delîlêkê zelal est î:

- Nubuwweti ra ver û dima zî Hz. Muhammed ummî bi. Hina yo merdim xu ser nêeşkeno zey Qur’on yo kîtab binuso; esena ku in kîtap yi rî şirawuyo.

- Bi vatê û saliqdayişê yi ê kesonêko bawerî ardi heyatê yini di yo bedilyayişo pîl virazîya.

- A ‘eqide ku yi muetên însonon me’quli bî.

- Yi ‘îbadetê rind, emîr û usule kê qey heyat baş û wêşi’b teblîğ kerdên.

- Qal û güreye Hz. Muhammedî yobîn depiştên û her qalê yi raşti bî.

-Yi rî endek duşmenî bî û yi zaf zuarî dî; labelê rina zî de’wayê xu bi zixmî romiti…

Guerê lugatî me’nayê ‘rîpel’î, rîpelî nuşte yê. Labelê, Qur’oni di me’nayê ‘kîtabêko peyğamberoni rî nazil bîyo.’ di şuğulyawa. Qesdê ‘rîpelonê pakon’ kîtabêko çowtî, ğelatî tede çînî ya.

Eg, înson bion kîtabo Muqeddes û kîtabonê dînon bînon vîneno ku tay çîye raşt î, tay çîye hetê heq û eqil ra ters î. Eg inon û Qur’on tîverno inay endek hol fohm keno û vîneno Qur’ono ‘Azîm çendek berz, pak û muqeddes o.

 

3.                  Ê (rîpelon) di hukm û şîretê raştî hê nuştê.

4.                  Êhlê kîtab, çi wext yini rî delîlêko zelal omi, bênatê xu di, kowtî îxtîlaf(cîya bî).

 

Ehlê kîtab, tena wextê peyğamberê ma nê, yi ra veri zî reya heqi ra vecîyê, kowtî îxtîlaf û yo bînoni ra cîya bî. Yi, omîyayişê wehîy û hîdayet ra pê reya raşti ra rî açarna û xu rî çowtî depişt. Ayra yi kerdinê xu ra mesul î. Hîn ê rîpelî pak nêmendî û kîtabê yini di emrê raşt û pakî çînî. Inay ra, Homê hewna yo peyğamber(Hz. Muhammed) şirawut û delîlê pak, zelal û raşt muetî yin. Bi ina wasita Homê, hewna yini rî kîtabêk şirawut in kîtab raşt o, tede çowtî çînî ya; qey bawermendon wesîleyê hîdayet o. Eg îta rap ê ehle kîtab bawerî nêaro û rina felqe felqe buko îxtîlaf hîn verê Homê di yo ‘uzrê yin nêmoneno. Ina mesele zey ayetonê ‘Beqara 213, 253; ‘El-î Îmran 19, Ma’îde 44-50, Yunus 93, Şura 13-15, Casiye 16-18’ zaf ca di vîyerena.

 

5.                  Halêko yin rî emir bîyo, (gera) yi batil ra rî açarnê û dîn tena a’îdê Homê bîkerê û ci rî ‘ebdî bîkerê û nimac bîkerê, zekât biden. Aha, dîno raşt (û zixm) ino.

 

Ê emîr û nehiy zeg Resulullahî rî ome, peyğamberonê ehle kitabi rî zî ‘eynî emîr û nehiy ome’b. A ‘eqîdeya batıl û ‘amelî nêbaş ehlê kîtabo ekayin eştî bî dînê xu, ê yini rî emir nêbî.

Dîno raşt û zelal, her tim bi îxlas Homê rî îte’et kerdiş, Homê rî îbadet kerdişi di şerik nêkerdiş, Homê ra ber her çî ra rî açarnayiş, nimac kerdiş û zekât dayiş o.

Ina ayeti di vateyê ‘dînu-l qeyyîme” ser mufessîr hina voni:

-In dîn, dînê a mîllêt a, ku yi hê hîdayet sera yê.

-Îta di mewsuf, bi sîğayê mubalağa/zedî giridîyeno sifatê xu. Yanî in dîn zaf qeyyim/zixm o.

 

6.                  Bîşek ehle kîtab ra ê ku bî kafir û muşrîkî hê mîyonê adirê cehermi dê, yi uca di ebed’ul ebed monenî. Aha în (est î în) xirabê mexluqaton ê.

 

Îta di kufir ra meqsed, Hz. Muhammedi rî bawerî nêardiş o. Yanî ehle kîtab û muşrîk, omîyayişê rîsalet dima qasidîyê Hz. Muhammed înkar kerdo. Qaşuka Resulullah, yini rî rîpelê pak wenden, delîlê raşt muetên ci; labelê yin rina înkar kerd. Ayeti zî seba in kufrê yin penîyê yin xirab m arî kena eşkera.

Merdimo kâfir, mîyonê mexluqatê Homê di tewr xirab yo mexluq o. Heta wu, dereceyê xu di heywonon ra cêr o. Çimkî heywononi di ‘eqil û hîş çînî ya; labelê kâfir weherê ‘eqil û hîş ê, rina reya heq ra rî açarnêno.

 

7.                  Bîşek enon zeg bawerî ard û amelo salîh kerdo, aha ê (est î ê) xeyrinê mexluqaton ê.

 

Kom, ina dunya di zerê xu pak depiş, Homê û peyğamberî rî bawerî biker û amelo salih bîkero wu mîyonê mexluqatoni di tewr xeyrin o. Heta melekotini ra zî bi derece berz o; çimkî, melekêt bîîrade yê; labelê înson weherê îrade yo. Eg wu îradeyê xu bi vaştişê xu reya xirabi din ê reya heqi di bişuğuln wu hetê Homê di berz û ‘ezîz o.

 

8.                  Homê heti di sewabê yin cennet o (ku in cennet) bine yi ra royê zelalî şînî û yi uca di ebedî monenî. Homa yin ra bîyo razî û yi zî Homê ra razî yê. In sewab qey ê kesonêko Homê xu ra tersen(recifyen)î.

Kom Homê ra bi şerme, bi edebe huzurê îlahê bi ters û guna ra dur bimono û ‘ezabê Homê ra xu bi pawo, bi rizayê îlahî hereket bîkero yi rî xelatêka pîl û ebedî est a.

 

Yusuf Arîfoğlu

Di debarê nivîskar de

Têhev

19

Gotar

Ê Berê Sûreyê Qedr Ser Yo Vateyo Kîlm
Ê Li Pey Sûreyê Zîlzal Ser Yo Vateyo Kilm

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.