SALİM Û 3 HELBESTÊN WÎ

Article

 

Navê wî 'Ebdurreḧman Begî kurê Miḧemed Begî qerecehennemî Kurê Eḧmed Beg e, ji malbata Saḧêbqiran e, di sala 1805an ji bajarê Silêmanî hatîye dinyayê. Malbata qerecehennem eslê wan ji bo Kurdistana Îranê dizvrin, malbata Saḧêb Qiran jî ji malbatên resenên slîmanî yêne, ev malbat ẍeynê Salim, Mistefa Begî Kurdî û Eḧmed Ḧemdî Beg jî helbestvan bûne û ji malbata saḧêbqran in.

Salim ji ḧucrê mizgeftan xwendiye, lê xwendin bi dawî neyinaye û nexwastiye bibe Melê. Helbestvan bi dirêjayiya jiyana xwe herdem nesaẍ û nexoş bûye. Ji destpêka jiyana xwe mexlesa (Bîmar) bo xwe berbijêr kiriye, piştî wê wek hêvîyek mexlesa xwe kiriye Salim bi wata saẍlem û ne nexoş. Herwesa bi mexlesa (Rencurî) jî helbest nivîsandîne.

Helbestvan gelek çermeserî û nexoşî dîtîne û her dinavbera Kurdistan û Îranê geriyaye, dema ku 'Usmaniyan Silêmanî xiste bin destê xwe, ew reviye Îranê. Bi taybet piştî xirabûna emareta Babanê, rewşa derûniya wî xira bûye û di bajêra Taranê (Tahranê) gelek 'aciz bûye û eve jî di helbestekî da rengvedaye, dema ku dibêje:

Xozge demzanî le Tarana necatim key debê.

Koyê yarim Meşhed e ya menzillm her Rey debê

Helbestvan ne tenê her le Îranê mişextî bûye, belku ketîte bajêrê Ḧîlle li Başûr a 'Îraqê. Piştî wê dizvre Silêmanî.

Pişkên here mezin ji helbestên wî li ser mijara xirabûna mîrnişîna Baban bûye û di aliyê evînê jî helbestên wî di wê mijarêda hene.

Helbestên Salim ji aliyê rûxsar ji Ẍezel û Qesîde û pêncxiştekî pêkhatiye, helbestê wî bi zimanê Kurdî û Farsî hene. Zêdetir bandora peyvên Farsî bi ser wî heye. Di despêka sed sala bîstem beḧsa Salim hatiye kirin, Emîn Feyzî di pertûka xwe (Encumenî Edîbanî Kurd) beḧsa wî kiriye û nimuney helbestê jî parve kiriye. Sala 2016 bi şiroveya Mela 'Ebidulkerîmî Muderîs û kurên wî, çapeka nû bo dîwana Salim hat kirin.

Helbestên Salim piranî li ser kêşê 'Erûzî hatîne nivîsandin, zêdetir li ser beḧra hezec û remelêne. Herwesa çend helbestê Mulemme' jî nvîsandîne, lê tenê bi zimanên kurdî û farsî mulemme' nivîsandîne.

Bandora Nalî bi ser Salimî hebûye û Nalî qesîdek ji Salim ra şandiye û Salim jî bi qesîdek bersvê wî daye û bi qesîda Qurbanî Tozî Rêgetim hatiye nasandin ango dû çameyê nalî û Salim.

Ji aliyê naverok jî, helbestên Salim wesfa evîndarî, civakî, helbesta hecû, helbesta mersîye û nîştimanî û neteweperwerî jî heye.

Salim li sala 1869 çuye ber reḧmê xudê, li bajêra Silêmanî hatiye bin ax kirin


 

 (1)

Le sîne[2]m da seday nallîn e bê to

Dillî zarim besê[3] ẍemgîn e bê to

 

Ebed wek min ẍemîş[4] saḧîb wefaye

Refîq û hemdemî dêrîn[5]e bê to

 

Henase[6]y serdî min dênê zumistan

Grrey germî dillm hawîn[7] e bê to

 

Demim tall û siruşkim şor[8] e dayim

Tiriş rûm û qisem şîrîne bê to

 

Dillm baẍ û gullim firmêskî all e

Behar 'umr û ecel gullçîn e bê to

 

Siruşkim qirmiz û dîde[9]m sifîd[10] e

Ruxim zerd û lîbasim şîn e bê to

 

Fereḧ raburd ebed bê to 'ubûr ka

Be rûy dillma xefet perjîn e bê to

 

Le çing ẍem seyd e Salim wek kebûter[11]

Le dilliya mîxleb[12]î şahîn e bê to

(2)

Elwîda' ey mullkî Baban elwîda’

Elwîda’ ey cayî canan elwîda’

 

Muste'îddim[13] bo bîladî rafîzî

Elwîda’ ey ehlî îman elwîda’

 

Wek esîrî turkiman demben be zor

Elwîda’ ey şahî xûban elwîda’

 

Deştî hîcrit tar e wek deryayî qîr

Elwîda’ ey mîhrî rexşan elwîda’

 

Rûberrûy meşrîq deçim bo mullkî Rey

Elwîda’ ey qîbleyî can elwîda’

 

Eşkî dîdem[14] rengî gullnarî heye

Elwîda’ ey narî pustan elwîda’

 

Sîḧḧetî da wesllî to hîcrit merez

Elwîda’ ey derd û derman elwîda’

 

Dill beraber zullfî to wazîḧ dellê[15]

Elwîda’ ey sunbulistan elwîda’

 

Zexm[16]î dill bo abî peykan tîşne ma

Elwîda’ ey tîrî mujgan[17] elwîda’

 

Gerçî bo eḧwallî Salim bê ẍemî

Elwîda’ ey namusullman elwîda’

 

(3)

Xozge demzanî le Taran ê necatim key debê

Ko[18]yî yar e meşhed[19]im ya medfen[20]im her Rey[21] debê

 

Teyîyi Erzim bo neka ta roḧî şahî Neqişbend

Key be pêy pirr abillem wadîyi fîraq[22]it tey[23] debê

 

Her kesê zanî le sozî nalle ḧallî derdî dill

Metllebî nabê hemû ḧallî le feḧwa[24]y Ney[25] debê

 

Nêşî ḧeyye[26]y zullfî Leyla raste Mecnûnkuş[27] buwe

Xo gezîdey marî wa qet namirê her ḧey[28] debê

 

'Eyş[29]î wesll[30]im birde ser endûh[31]î hîcrîş serdeçê

Mewsîmî urdîbîhîşt[32]im dî demêkîş dey[33] debê

 

Bo telîsmî rû biro şemşêrî rûte rast û çep

Ta degate genc[34]î ḧusn[35]it peyk[36]î fîkrim pey debê

 

Ger be ḧuccet[37] bê ruxim[38] sabît deka sîdq[39]î zemîr[40]

Mayilî sêb[41]î ruxit rengî be mîslî[42] bey[43] debê

 

Min le neşe[44]y camî le'l[45]it meḧşer[46]îş nayême hoş

Camî wa Salim le dewra qismet[47]î Cem[48] key debê?

 



[1] Alk. Doç. Dr., Zanîngeha Bîngolê, Beşa Ziman û Edebiyata Kurdî

[2] Sîne: sîng

[3] Beşe: zor, gelek

[4] ẍemîş: ẍem jî

[5] Dêrîn: kevin, kon

[6] Henase: nefes

[7] Hawîn: havîn

[8] Şor: sûr

[9] Dîde: Çav

[10] Sifîd: Sipî

[11] Kebûter: Kotir

[12] Mîxleb: Çingol

[13] Muste'îddim:  Ez hazirim, Amadem

[14] Eşkî dîdem: Avê Çavim

[15] Dellê: Dibêje

[16] Zexm: birîn

[17] Mujgan: Birjang

[18] Ko: menzil, cêh

[19] Meşhed: Cihê şehîdbûn, bajêrê Meşhed ku turbê Îmam Elî Reza li wire

[20] Medfen: Cihê defin kirin û bin ax kirin

[21] Rey: navê bajêrekîye

[22] Fîraq: cudayî

[23] Tey: lûldan, Pêçan

[24] feḧwa: Naverok

[25] Ney: amêreka muzîkêye

[26] ḧeyye: Mar

[27] Mecnûnkuş: Mecnûnkuj

[28] ḧey: zindî

[29] 'Eyş: jîyan

[30] Wesll: geyiştin bi Yar

[31] Endûh: xem û xefet

[32] Urdîbîhîşt: Dûwem mehê Biharê

[33] Dey: Mehê yekeme Zivstanê

[34] Genç: Hezîne, gencîne

[35] ḧusn: Xoşikî

[36] Peyk: Qasîd, Teter

[37] ḧuccet: Belge, Delîl, nîşane

[38] Ruxim: Rûyê min

[39] Sîdq: Rastî

[40] Zemîr: Wîjdan

[41] Sêb: Sêv

[42] be mîslî: Mîna, Wek

[43] Bey: Behê

[44] Neşe: Xoşî

[45] le'l: Kînayete li Lêv

[46] meḧşer: Roja heşrê

[47] Qismet: Beş

[48] Cem: Cemşîd

Di debarê nivîskar de

Têhev

3

Gotar

Hêmin OMAR

Ê Berê NALÎ Û HELBESTEKA WÎ
Ê Li Pey Heft Kovarên Kurdî Yên Despêk Li 'Îraqê

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.