SUREYA HUMEZE

Article

 


وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍۙ ﴿1﴾ اَلَّذ۪ي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُۙ ﴿2﴾ يَحْسَبُ اَنَّ مَالَهُٓ اَخْلَدَهُۚ ﴿3﴾ كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِۘ ﴿4﴾ وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا الْحُطَمَةُۜ ﴿5﴾ نَارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُۙ ﴿6﴾ اَلَّت۪ي تَطَّلِعُ عَلَى الْاَفْـِٔدَةِۜ ﴿7﴾ اِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌۙ ﴿8﴾ ف۪ي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ ﴿9﴾

 

Ina sure, nomeyê xu ayeta yoyin di kelimeya ‘humeze’ ra gena.

Temomê mufesironi voni, ‘Ina sure, Mekke di nazil biya, me’na û ziwanê sure ra belli beno ına sure Mekkî ya!’

Ina sure di, ê xirabî û o ehlaqo nêbaşê ki dewlemendoni dewra cehaleti di esti bî zem’ê enon beno. Her Ereb, ınay zono ‘înî xirabî raşti ra miyonê şarî di esti, herkes inan qefçil vîneno û kesi zî pê yo çimo rind nêoneno xirabî ra.’ Ina sure zî, kurmoni hinayin ra behskena û peniya merdimonî nêbaşon se bena ra xeber dona.

Yo het di wayirê ehlaqo xirab, heta bîn di halêko ê axiret di hê tede yê. Înî wurdî çi hina pê yo ziwon vaciyê kî ina peniya xirab yena verê çimonî însonî. Merdimî hinayin, ina dunya di tengi nêvîneni; bilaeqs tor benî dewlemend. Gereka merdimoni hinayin rî cayêko bibo tede hesab biden. Bilaşêk ino ca zî axîret o.

Ma ina sure ra zey sureyoni kilmonî binan kî Mekkî yê fom kenî bawerîya Îslamî û dusturî ehlaqî pê yo ziwono zixm hîşa înson di ca genî. 

Sureya Zîlzal di vîyerena, ‘Înson, ina dunya di ha holî ha xirabî ra se bikero a dunya di vecîyena vera eyî.’

Sureya ‘Âdiyat di vîyerena, ‘Înson, nimetonî Homê rî nonkuarî keno; xu şikir ra dûr depişeno; heta destî eyî ra yena gun rişneno, rayira însonon birneno û zulim keno. Labelê her çî ina dunya di nêmoneno, nêxelisîyeno; Homa, kom çita keno tera hayidar o û guereyê kerdeyê însonî yi onceno hesab.’

Sureya Qari’e di vîyerena ‘Vercu menzeraya qiyamet muecnîyena û axireti di holî û xirabî înson senciyenî, dima aqibeta însonî guereyê gironîyê ‘emelonî eyi bellu bena.’

Sureya Tekasur di vîyerena, ‘Însonê kî mal û olad dima şinî tenkid benî. Înson, heta nefeso peniyin dunya dima şino, qey keyf û zewqê xu şuxulîyeno. Seba inay îqaz beno. Fikrê ına dunya, cayêka înson çi biwazo tede eşkeno bikero xelat o. Wa înson bizon her çi ra persiyeno û hesab dono Homayî.

Sureya ‘Esr di vîyerena ‘Însonî hê xusrani de; labelê ê kî îmon anî, emelo salih keni û yobinon rî heq û sabır tewsiye kenî felitiyeni.’ Sureya ‘Esr dima ina sure yena. Îta di rayberîya cahiltî ser yo misal esto. Ino misal ra pê hina yo pers persiyena: qey înî çıra hê xusran dî hinî zobina sebeb esto. 

Pê nomeyê Homay Rahman(bexşende) û Rehîm(bexşîyoği) (ma dest pê wendiş kenî).

1-      Temomê ê keson kî ğiybeta însonon kenî û pê însonon xergele kenî, rusfayî wa yin sera bo!

Kelimeyî ‘humeze û lumeze’ hetê me’na ra yobinon ra nizd î. Înî wurdî kelîmeyî ca ca herinda yobinan zî şuxulîyenî. Bênatê yin di ferqê me’na endek tay o, tayî ziwonnasî ‘Erebî lugati di qey kelimeya ‘humeze’, kelimeya ‘lumeza’ şuxulnenî. Ina ayet di înî kelimeyi yo me’na di vîyerenî. Îta di me’na hına wa:

Merdimêko însonon di mexsarî û xergele keno; pê yin yarî keno însonon pê gişt muecneno, pê çim işaret keno. Ino merdim, rê rê zî seba feqirtî û bêkesî însonon qic vineno, enon rî xirabî û nehaqî keno. Merdimo hinayin pê însonon di qal keno, ğiybet keno; bênatê însonon xeribnen, qalon kirişneno. Nomeyo xirab nono însonon ra, kemî û xetayonî enon keno eşkera.

2-      Wu o kes o, mal nono pêser û eyî hesibneno.

Ma ayeta yoyin ra pê ina ayet ra fomkeni kî o merdim, seba zêdiya malê xu hina keno. Cumleya ‘Ceme’e mâlen’ zêdîya malî îfade kena. Ino merdimêko behsa eyî beno, pêserkerdiş û omartişê malî eyî muecnena ino merdim çimteng o û mal rî perestiş keno.

3-      Wu vono qey malê eyî, eyî dunya dı heta peynî verdeno.

Rina ıno merdim, zêdiya malê xu ser vono qey çirre nêmireno. Timotim mal keno pêser, malê xu omareno. Merg çirre yi vîr nêno. Çirre nêano verê çimanî xu ki wu ina dunya terikneno û malê eyi zî ina dunya di moneno.

4-      Nê! Helbet wu erzîyeno miyonê Huteme.

Ina ayet di kelimeya ‘Huteme’ şuxulîyawa. Îta di Huteme, herindê adirê Ceherme di vîyerena. Kelimeya ‘Huteme’, mesdarê حاطم ra yena. حاطم yeno me'nayê 'şikitiş, şilkerdiş û eştiş'i. Çira, ino nome niyo Ceherme wa? Çimki, çita bierziyo Ceherme, adir û xuarîya Ceherme o çî kena felqe felqe. 

Homê, ita di vato ‘le yunbezenne’. Eg Erebî, qiymet nêden yo çî, qey o çî kelimeya  نبذ şuxulneni. Eg, kom ina dunya di xu berz bigero, pîl bivîno, qureti û çimtengî bikero Homê eyi nebez keno, qiymet nêdono cı û erzeno Ceherme.

5-      Çıta musna tu ki Huteme, çıta wo?

6-      (Huteme) adirê Homeyî taviste û kilin o.

Qurono Kerim, bî ına ayet zobina ayeton di qey adirê Ceherme nêvato ‘adirê Homeyî’. Îta di adir, nisbet biyo Homeyî. Ino îfade, teyna qey zêdiya û ğidariya adir nêşuxulîyawa; eyni wexti di qey ina me’na zî şuxuliyawa:

O merdimêko dunya di seba zafiya malê xu, xu pîl vîneno, qurretî keno Homa cı ra hers beno. Seba ınay, o adirêko merdimonî hinayinon veşneno, Homê o adir, nisbetê nomeyê xu kerdo.

7-      (O adirê Homeyî) Kî wu, çemelîyeno serê qelbonî.

Cumleya تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ di kelimeya اِطَّلَع me’naya ‘çemeliyayiş, dîyar veciyayiş’ di şuxulîyena. Rina ina kelima, yena me’naya ‘hayidar’î. اْفْئِدَة zafhumarê kelimeya ‘fewad’ a. Fewad, qelb o. Labelê, ina kelima qey, o qelbêko zerreyê qefsingê înson do nêşuxulîyawa; o qelbêko cayê ‘hiş, fomkerdiş, hiss, bawerî, fikir û niyeta înson’ o qey o qelbî şuxulîyawa.  Yanî a ruec, adirê Ceherme teyna qelbê qefsingê înson nêveşneno; adir a ruec, o qelbi zî veşnena ki tera fikrê xirabî, bawerîya puç, niyeta xeripyaye viraziyenî. Ino adir, zey adirê dunya bîhîş nêyo.

Adirê dunya zuwa, hî; wuşk, tern, înson heywon çi bikuwiyo verê eyî veşneno; labelê adirê Homê Huteme, wayirê hîş o.

Ino adir, teyna guereyê sucê suçdaron veşneno.

Ino adır, senî yo biz çemelîyena dar û a dar tuale kena hina çemelîyeno qelbê suçdaron û enon veşneno keno wuel. 

8-      Bîşek o ( berê adirê Ceherme) qefilîyeno yin ser.

9-      (U eyî) hê astunon dergona (giredaye) yî.

Pê emrê Homê, a ruec çendek kâfir, zalim, xayin, gunakar, kurre, suçdar estî heme erziyenî adirê Cehermeyî û berê Ceherme racîyeno enon ser. Qey yin, uca di ber war verdên yo şewak û yo qulik zî çin a.

Çend me’nayê فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ esta:

-         Berî Ceherme qefiliyenî û astunî berzî nîyenî ru.

-         Înî suçdarî girediyenî înî astunonî dergon.

-         Ebdullah îbn-î ‘Ebbas vono, kila adirî zey astun bena berz.

Yusuf ARİFOĞLU

 

 

Di debarê nivîskar de

Têhev

11

Gotar

Yusuf Arîfoğlu

Ê Berê SUREYÊ ‘ESR
Ê Li Pey SUREYA FİL

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.