SUREYA FİL

Article

                 Pê nomeyê Homayo Rehman û Rehimi (ma dest pê wendiş keni).

1-  Tı nêdi Rabbê tu sekerd wayıri fili?

2-  Qey ey, doma yın puç nêkerd /nêxerıbna?

3-  U (Rabbê tu) mırçıki hechecık şırawıti inan ser.

4-  (İni mırçıkan) herra pote ra xici eştên cı.

5-  (Rabbê tu pê ê xici) ê kerdi zey pêli werıyayi.

Ina sure, 5 ayet a û Mekke dı nazil biya.

Biyayişê Peyğamberê ma ra ver, Yemen dı yo qral estı bı. Nameyê ıno qrali Ebrehe Asheme bı. Ino qral, qey şawıyayışê Ke’beyi pawa 60 henzar eskeranê xu yeno Mekke. Verê ini eskeranê Ebrehe dı fili esti. Homa zi, ıno karo xırab ser yo refa mırçıkan şıraweno. İni, teyri pê nameyê hechecıki yeni zonayış. Şarê Mekkeyi heta ına mesela çırê teyri hechecıki nê dibi nê zi şınasnêni. Nequra her teyr dı yo xıc esta. İni xıci herra poti ra yê. İni hechecıki pê emrê Homeyi wazifedar i û xican erzeni eskeranê Ebreheyi ser. Her yo xic, zey fişek gınena sareyê eskeran û eskeri pê ini xican zey romıteyêko cıweriyo qır beni.

Wextêko inson ına sure wuneno, ına mesela zeg ha newe ra vıraziyena yena verê çımani; labelê ına mesela, yo hikâye nêya. Eger, ına mesela hewayê hikâye dı bıvaciyên Homeyi nameyê sermiyonê leşkeron vatên, çend hebi eskeri esti vatên.

Ma fom keni ita dı kesi û humarê kesi ına mesele zaf muhim nêyi; biyayışê mesela muhim a. Homa, seniniyê mesela ma ra vono. Yo mijdon dono ma ki, heta ruecê qıyameti verê dışmenonê İslam dı bawermendon ri hetê Homeyi ra destgıri u ardım esto.

Ebrehe, esra VI. dı waliyê Yemen bı. Wı, hetê baweri ra Fıle yo. Wı şınaweno û melumatdar beno ki Mekke dı yo bon esto û Erebi zi ıno boni ra vono Ke’be(Beytullah). Erebi, ıno boni erdan ser keyeyi Homê zoni û seba ibadet doruverê ıno boni tawaf keni.  Ino halê Ereboni Ebrehe rê gıron yeno, tengiyeno û pê hêrs vono:

- Ez fom nêkeno Erebi o bon dı çıta vineni? Bonêko zey qulık o, kerron ra vıraziyayo ê o bon ra çı paweni? Wılle ez yo dêr vırazeno wa hetê rındi, gırdi û hirayi qasê ay yona bonêk çini bo. Ebrehe, yo wexto kılm dı şaristonê San’a dı yo dêra xışn û xemılın vırazeno ki ına dêr pê nomeyê Kulleysi yena zonayış.

Ebrehe, pê qasıdoni xeber şıraweno her ca u vono:

- İta ra pê gereka herkes herındê Ke’be biyero ziyarê Kulleys bikero.

Kes zi gueş nêkuweno pa vateyê Ebreheyi. Hetta şewêk, yo Ereb nımtık şıno zerreyê Kulleysi u zerreyê ay dı destawa xu keno. Ebrehe, wext ınay şınaweno zaf hêrs beno u qerar dono ki şiyo Ke’be bışıno wı. Ino rıd ra yo ordiya pil dono ari u Mekke ser kuweno rayır.  Xu dır yo fil zi ano ki kom ordiya ey di wa bıters u bırecıfiyo. Fil, verê ordi dı pê heybet şiyên. Seba ıno fili ına weqa pê nomeyê ‘Weqaya Fil’ u ına serr pê nomeyê ‘Serra Fil’ yena zonayış.

Çı wext, Erebi niyeta Ebrehe ra hayidar beni kuweni telaş. Çendêk çend ca dı verê Ebreheyi veceni; labelê nêeşkeni verê cı bıgeri. Çunki benatê Erebon dı yo yoyiti çini bi, her yo qebila xu ser ra hereket kerdên. Inay ra Ebrehe, ê qebileyê ki verê cı vecêni pê rehet eşkeno inan u heta nizdiyê Mekkeyi şıno.

Yo qıflaya eskeronê Ebreheyi dest noni suriyê devayanê ‘Ebdulmutalibi ser. Çend qasıdi zi şıni şaristonê Mekkeyi u voni:

- Gelê şarê ıno şaristoni, Ebrehe ma şıma ri qey qasıdi şırawuti. Geraka şıma verê ordiya Ebrehe nêvecên! Eg şıma di, Ebrehe ho Ke’be şono wı mıdaxele mekerên; şıma ra kom mıdaxele bıkero gunê ey rışyena u sareyê ey tera beno! 

‘Ebdulmutalip lacê Haşimi sermiyonê Mekke bı. Wı, pê ıno nome şıno huzurê Ebreheyi. La, vineno Ebrehe lıng şawa erd vateyê xu ra fek veranêdono; niyeta ey wışayişê Ke’be ya. Seba ınay ‘Ebdulmutalip Ebrehe ra vono:

- Eskeronê tu dest nayo devanê mı ser. Ez wazeno tı vaci wa devanê mı bıdên!

Ebrehe, ıno vateyê ‘Ebdulmutalip ra eceb moneno. Pê fexr bınê çıman ra oniyeno ey ra u vono:

- Mı wa, tı sermiyonê Qureyşani, tı qey şarê xu u qey nêwışayışê Ke’be mı ra rica dexalet kenê! La ez vineno tı qey dewanê xu omeyi.

‘Ebdulmutalip cewabêka weş dono Ebreheyi u vono:

- Ez wayirê devanê xu yo, wayirê Ke’be zi Homa yo. Wı mıheqeq wayirê keyeyê xu veciyêno.

Ebrehe, ıno vate ser devanê ‘Ebdulmutalip dono cı u ‘Ebdulmutalip tepiya ageyreno yeno Mekke. Mekkeyıcon ra vano:

- Şaristan ra bıveciyên, hetê koyan ra şiyên wa Ebrehe duştê şıma ra nêyero.

Mekkeyıci zey ‘Ebdulmutalibi keni. Wı zi şıno, verê Ke’beyi Home rê dua keno u dıma wı zi şariston ra veciyeno.

O sıbayer Ebrehe, emırê hereket dono ordiya xu. Ordi, tigerena u yo wextêko kılm nêviyereno ki riyê ezmoni dı yo refa mırçıkonê hechecıkon esena. Ina refa hechecıkon, tam yena serê ordiya Ebrehe dı vındena. Nequra her teyr dı yo xic, lıngonê inan dı dı xici estı bi. Guereyê riwayeton ini xici mercu ra pil, nehiy ra qıci bi u herra pote ra viraziyebi. İni teyri bımbarıki, ê xicani zey tuerg varneni eskeronê Ebrehe ser. Eg xic, bıgınê komci esker rê o esker biyeni bırindar. Bırina ey, wextêko kılm dı biyeni a u rim tepiştên. Ino rıd ra eskerê Ebreheyi qırm beno. Her yo esker beno merdar u tırmê ey kona war. Ê ki rameni, ê zi rayıra Yemen dı mıreni. Çendek Ebrehe, heta San’a eşkıyayo şiyo wı zi uca dı pê ına bırin mıreno.

Ina mesela muecnena ma; Homê pê hez u quwwetê xuyo bisınor keyeyê xuyo bımbarık mıhafaza kerdo u keno. Hıni, Mekke u Ke’be qey biyayişê Hz. Muhemmedi gala dışmenon ra xelısiyeni.

İbn-i Hişâm, neqıl keno ki, ına mesele ra pê ına mıntıqa dı neweşiya surıc u awleyi veciyawa.[1] Rına tayi âlimi voni, ê xicê ki gıneyi eskeroni Ebreheyi raşti ra xic nêyi. İta dı menaya mecaz esta, ê mikrobi neweşiya surıcon u awleyi yê. Labelê ıno gure hına nêyo. Kur’on, meseleya ordiya Ebrehe u filoni ma ri zaf weş u zelal beyan keno. u ma fom keni ki  ini xici zi raşt i, teyri zi raşt i. Homa, ına sure dı vono:

“(Ya Muhemmed) Tı nêdi Rabbê tu sekerd wayıri fili? Qey ey, doma yın puç nêkerd /nêxerıbna? U (Rabbê tu) mırçıki hecehecık şırawıti inan ser. (İni mırçıkan) herra pote ra xici eştên cı. (Rabbê tu pê ê xici) ê kerdi zey pêli werıyayi."[2]

Meseleya Fil, serra 570 dı, biyayişê Peyğamberi ma ra dı aşm vercu biya. Gera a qısa ki ına sure dı viyerena ma ayi ser tefekkur biker u ma tera ibret biger. Duşmeni Homêyi u İslami vercu ra verê dinê Homeyi veciyeni, ewro zi veciyeni. Ê, çırre dom, zulüm u xap ra duri nêmendi. Çı wext bawermendi verê ini zulüman, doman dı eciz mendi Homa, ome hewara inan u ê destê zalimon ra xelisnayi.[3]

Yusuf ARİFOĞLU



[1] İbn Hişâm, es-Siratü`n-Nebeviyye, Kâhire 1955, I-II, 43-62

[2] Sureya Fil, ayeti 1-5.

[3] Ma ıno nuşte dı ıno eser ra istifade kerdo: Ahmet Önkal, Ashabu’l-Fil, http://samil.ihya.org/ansiklopedi/ashabu-l-fil.html, 20.04.2018

Di debarê nivîskar de

Têhev

11

Gotar

Yusuf Arîfoğlu

Ê Berê SUREYA HUMEZE
Ê Li Pey

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.