TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -2-

Article

(Tavzıji u Seyidi)

 

Tavz, çı wext niyawa ru, awan biya?

Tavzıji çı wext omeyi a mıntıqa u ça ra omeyi? 

Tavzıji kam i, seyidan ra yi ya niyi?

Ini persan ser zonayişê ma şınawıtış ra yeno. Ino ware dı melumati, pilan u kalıkan ma çı vato u seni vato ê yi. Mıntıqaya Kurdistan ê Tırkiya dı omayiş u runayiş u vılabiyayiş ser vateyi zaf ‘eşiran, bağıran u famılyayan yobinan ra nızd i. Zazayi eğleb ita ra 700-750 serr vercu omeyi ına mıntıqa. Omayişê Tavzıjan ser zi riwayeti hınayin esti u voni, ‘Tavzıji seyid i.’

Seyid kom o? Neslê Pêxemberê ma Hz. Fatıma u Hz. ‘Eli ra dewom kerdo. Keyeyê u neslê Pêxemberi ra voni ehlê beyti. Hz. Husen u Hz. Hesen tuerni Hz. Pêxemberi yê. O insano ki neslê Hz. Huseni ra yeno, ey ra voni ‘Seyid’. Seyidi ser qali u de’wayi bibın niyi. Seyidi teyna yo hedise ser u yo tarix dı niomeyi. Wefatê Pêxemberê ma ra dıma seyidan tebliğê dinê İslami, fethê welatan ya zi zulmê Emeviyan u ‘Ebasiyan ver remayiş ser barkerdo şiyi ciya ciya welatan. Seyidi ki omeyi ına mıntıqa ê eğleb dewra ‘Ebasiyan dı xilafetê Harunê Reşid dı u wextê zulmê Moğolan dı omeyi ına mıntıqa. Kurdistanê Tırkiya zımeyi Şami, ruecavayê zımeyi Beğdadi dı ca gena. Ina mıntıqa Şam, Beğdad, Musul u Besra ra nızd a; rayıri tucareti ita dı ca geni. Omayişê seyidan ına mıntıqa dı tesirê ıni sebeban zaf o.

Seyidi ki omeyi ına mıntıqa eğleb Beğdad u Besra ra omeyi. Tı kamci dew, bağır u şexısi ra persa kalıkanê inan bıkeri voni ki:

“Kalıkê ma fılankes o u wextê ‘Ebasiyan ya zi Moğolan dı Beğdad ra ya zi Besra ra omeyo.”

Miyanê şarê ma dı ıni vateyi, behsi u qali zaf i u çırrê nibırıyeni. Ino tarix zi miladi heta seserra 9. şıno. Barkerdışê seyidan ıno tarix ra heta seserra 15. dewom kerdo.[1]  

Voni ki Harunê Reşidi, seyidan ri zaf heqeret kerdên. Ey çıra heqeret u eziyet kerdên seyidan u seyidi çı ey vera rameyi u barkerdo? Wextê Harunê Reşidi dı imamê ehlê beyti Musayê Kazımi bı. İmamo Musayê Kazımi vatên; ‘İmamtiya siyasi u dini yani rêberi u xelifeti pê nas(delil) u tayin kerdış bena.’ Ina qal ser Harunê Reşidi puveceno ki xilafetiya u iqtidarê ey zırar bıvino. Ino rıd ra wı ehlê beytê Pêxemberi ser tedbiran muhiman gêno. Buetani keno seyidan u voni ‘Ê biyi rafızi.’ Pê ına iftira pa İmamo Musayê Kazımi u zaf seyidan erzeno hepıs. Hetta, kıştışê İmamo Musayê Kazımi ser gom erzeno; labelê netice nigeno.[2]

 Apê mı vatên: “Yo ciniya Yehudi bıbi. Ina cini zaf fendı bi, qal çarnên u buetani kerdên. Ina cini ruecêk şına Harunê Reşidi het u vona: ‘Ini seyidi din ra veciyayi, tizban nigeni xu dest, tizban nionceni u voni din dı cayê tizban çin o.’ Harunê Reşidi zi çendêk seyid esto fermanê depıştışê yın veceno. Ino ferman ser seydê seyidan destpêkeno. Ê ki kuweni hepıs, ê ki kışıyeni beni şehid u ê ki ıno zulm ver xu ri remêni nino hesab. Kalıkê ma Heseno Besri(Zerraqi) zi ıni seyidan ra bı. Wı pa keyeyê xu zulmê Harunê Reşidi ver barkeno, remeno u yeno Merdin. Uca dı qıci u tuerni yı Diyarbekir, Muş, Palu, Daraheni u Agri ser vılabeni.”[3]

Wexto ki seyidi yeni, ıni mıntıqayan dı zafyer Armeni cuyeni. Miri u begleri esti.  Şarê ıni mıntıqayan zaf qimet dano inan; labelê tay cayan dı rına zehmet vineni, inan ri heqeret u zulım beno. Dewra ‘Usmanli dı seyidi bı nameyê Becırman yeni zonayiş u şınasyayiş. Çunki de’wayê Seyidi ra hukumat seyidan ra nê vergi guretên nê zi seyidan eskeri kerdên. Babiyê mı, api mı, pirıkê mı u zaf dewıcanê mı vato;

“Şeceraya Tavzıjan esta u ma diya, eka ha yo merdumo Momedıji da.[4] Tavzıjan heta dewra Sultan ‘Ebdulmecidi nê bac/vergi dawa nê zi eskeri kerda.”

Miyanê Tavzıjan dı behsa eskerayi, herbê Orısi pê esto. İta ra ver, ma nişınawıto ki yo kalıki ma şiyo eskerayi. Bênatê eskerê Orısi u ‘Usmanli dı serranê 1877-1878 Erzurum Hesenqela dı herbêko pil vıraziyeno. Nameyê eskerayi o wext niyeno Tavzıjan u zaf Tavzıji ıno herb dı beni şehid. Pirıkê babiyê mı Husên u apê ey zi ıno herb dı beni şehid.

Qasê riwayetan seyidan ra vercu kalıkê seyidanê Becırmanıjan Seyid Bilal omeyo ıni mıntıqayan. Seyid Bilal, Beğdad ra seserra 7. ê Hicri dı vırışto omeyo Kercewş(Gercüş) dı dewa Becırman dı nayo ru. Guerê/Mezelê Seyid Bilali ına dew do. Nameyê Şêx Heseni u Seyid Ehmedi dı dı bırayi Seyid Bilali estbi. Hot hebi zi laci Seyid Bilali estbi. Nameyê inan Seyid ‘Eli, Seyid Nasır, Seyid Mirza, Seyid Heci Murad, Seyid Heci Haşim, Seyid Kiça ve Seyid İsmail o.[5]

Biyê ıno me’lumati, ê seyidi ki vercu ameyi ıni mıntıqayan ya babiyo qıji ya zi piriko u tuerni yi. Çunki kamci dew, ‘eşir, bağır ya zi keye kuekê xu ra behs bıkero şıno reseno/xu resneno Hesenê Zerraqi/Zırqiyi.

Şerefname dı ‘eslê Zırqiyan ser dı diyayişi esti: Goreyê diyayişo yoyin, Zırqiyi, Kurd i. Goreyê diyayişo dıyin Zırqiyi seyid i u ‘eslê yın heta ‘Erebanê Qureyşan şıno. Ini dewra Artukliyan dı Şam ra omeyi Mardin u uca dı ca dayo xu. Qasê şecerayan Şêx Hesen Zerraqi neseb ser reseno Hz. ‘Eli yi. Hiri laci u yo keynaya ey esti. Laci ey ‘Ebdurrehman, Husen u ‘Ebdunasır i u keynaya ey Fatıma Şehrebanu ya. Lacanê ey ra ‘Ebdurrehman Beğdad dı mıreno u uca dı heq beno. Mezelê Husen u ‘Ebdunasıri Lice dı dewa Derxust(Dibek) dı yo. Fatıma ca merda u mezelê ay ca do, co nizono.[6]

Tay çımeyan dı hına viyereno: Şêx Hesen Zerraqi, Lice dı dewa Derxust dı mendo u uca dı merdo. Eka zi uca dı nameyê ey ra mezelêk(turbe) esto. Salnameyê tarixê 1316/1898 ê Diyarbekir dı qeyd biyo ki ıno mezel ê Şêx Hesen Zerraqi yo u wı zi kalıkê Zırqiyan o. Rına qezayê Keban ê Xarpet dı nameyê Şêx Heseni Zerraqi/Zırqi ra yo turbe esta.[7]

Kalıkê Tavzıjan Şêx Şeref lacê Nasıri yo. Zaf vatoği wext ıni meseleyan ra qal keni voni Şêx Şeref tuernê Şêx Heseni yo. Şêx Şeref, vercu omeyo dewa Herta(Karpuzlu) u dıma şiyo Cıxsi(Ağaçlı). Ini wırdi dewi besteyê Pasur(Qulp)i yi. Uca ra zi barkerdo omeyo Tavz. Cıxsi dı vercu Armeni estbi. Şêx Şeref u lacanê ey ına dew (tarixo ki ma nizoni) Armeniyan ra gureta.[8]

Nameyê mıntıqa, mıntıqaya Tavz. Qeydi ki arşiwanê ‘Usmanli dı esti guereyê inan ‘Mıntıqaya Tavz, seserra 16. dı Qanuni Sultan Suleyman dayo kalıkê Tavzıjan Şêx Heseni…’ Şêx Muhammedê Momedan seserra 17. dı cuyo u lacê Şêx Heseni yo. ‘Eşira Tavzıjan Qesabaya Besra ra omiya u kalıkê inan hetê nesep ra reseno Hz. Muhammedi. Şêx Momed, wayırê keramet o, ‘alim u zonayoğ o u nameyê ey ra dewa ey Momedan dı yo ziyaret esta.[9]

Tabs ya zi Tavz hem nameyê mıntıqa yo hem zi nameyê ‘eşiret o. Ino name, eyro wırdi me’nayan dı şıxuliyeno. Defterê Tahrir dı ıno name, nameyê dew o. Eyro ê merdumi ki ına ‘eşiret ra yi çı wext neseba xu ra behs bıkeri Şeref bin Nasır ra behs keni. Diqet oncena ki serra 1550 dı ıno name dı yo şexıs Tavz dı cuyeno.[10]

Derheqê kalıkan u omayişê Tavzıjan mı zaf tenan dı qısê kerdo u çımeyan ra me’lumati dayi ari. Ini şexısan seni vato u çımeyan dı seni nusiyayi ma dona humar dı zeycı ca doni cı.

İbrahim Çabakçuri

 



[1] Şehbenderzade Filibeü Ahmet Hilmi, İslam Tarihi, (sadeleştiren: M. Rahmi), İstanbul 1979, s.416.

[2] Zekeriya DOĞRUSÖZLÜ, “Ehl-i Beyt Mensuplarının Dönemin İktidarları ile Olan İlişkileri”, İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2016, c. 7, sayı: 2, s.

[3] Haci Hesen lacê Heci ‘Erıfi, serra 1935 dı dadiya xu ra biyo.

[4] Voni, ıno merdum çı sebeb ra wo şecera hıni nimuecneno çoyi u vono biya vin.

[5] Abdurrahman ADAK, “Güneydoğu Anadolu'da Seyyidler”, Marife, yıl: 4, sayı: 3, kış 2004, s. 384– 386.

[6] Fatih Pekol, Zırki Beylikleri ve Beyleri Tarihi, Mardin Artuklu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2017, s. 16-18.

[7] Ali Melek & Abdullah Demir, Dini Değerleri ile Diyarbakır, Diyarbakır Müftülüğü Yayınları, Ankara 2009, s. 223

[10] M. Mahfuz Söylemez-Abdullah Demir, 1550 Tarihli Tahrir Defterine Göre Çabakcur Livası Nüfus ve İskân, Bingöl Belediyesi Kültür Yayınları, Bingöl 2010, s. 24

Di debarê nivîskar de

Têhev

15

Gotar

Ê Berê TAVZ: ‘ECEB ITA RA WET CA ESTO? -1-
Ê Li Pey

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.