TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -4-

Article

Derheqê kalıkan u omayişê Tavzıjan mı çend şexısan dı qısê kerdo u çımeyan ra me’lumati dayi ari. Ini şexısan seni vato u çımeyan dı seni nusiyayi ma ına humar dı zeycı ca doni cı.

“…Ze ma şınawıt extiyarun ra enug ze qısey kerdê vatê uca ra zulım pêkerdo, heqeret pê kerdo wırişti wı muhacir biy omey koti Tırkiya -hiri bıre wi- omey wext koti bolgeyê Diyarbekiri. Hini oneyi cawk ze hiri hemı tedı runê yo cad yerleşmiş bıwê ca çini wo. Von, Şêx Hesen omo’w Herte’d xu’r noru. Bowi’z do piro demeg şiw Qamişlu uca xur demı oniyo co hol o, duz o, ‘erazi wo xur uca dı noru. O bini’z omo Siwon dı yo mudı mend yan nızdê Heni’d uca yo cad mend, Siwon bölgesi’d uca ra baco yo bıraw ey ra kot şiyo Palı. Yo lacêk cı Siwon dı mend yo lacêk şi(yo) Palı ki(y) Şêx ‘Eli Pali. İn hini artıq çıqas serr mendi. Wı biyo weherê lajon, Şêx Hesen biyo weherê lajon, lac xu zewecnê, ondan sonra lac cı weherê tuton felan. Wırışto wı ondan sonra ey Armeniyon Çıxsi dopiyor, ey lacon Armeniyon Çıxsi uca rına dopiyor. Eg çı hini olay biyonte yın di vıraziya wırişti wı Armeniyo uca laci yi kışti hot hemı. Hot lac cı wi. Hot hemı kıştiy, hot hew vêv cı ondan sonra dul mendiy u wırışto wı rına tersa, zulmê Armeniyo ver Çıxsi ra wırışto wı mıhacir bo rına geri şiyo. Rına don puri şı şıno Iraq Besra uca eg çend serr monon. Tabi ê tuti, ê vêv hot heb tuti yin bên yo keyna bena voni şeş hebız lac bêni. Wextu şıno Iraq, Iraq’ıd rına zeman geliyor dewran geçiyor oca rına ê tut bên gırd bên temom von şini yewon yiw tuti Armeniyo eg ınê Qızılbaşon kên mıcadele. Von yi tera voni ‘Bawi şıma çino ki şıma piç i!’ Wext o qıdı tera voni von yi gerên a yeni şini pirik xu het, şini pirik xu het voni ‘Tı bawi ma niy!’ Wı vono; ‘Nê ez bawi şıma niya!’ Von; ‘La bawi ma çe(y)?’ Von; ‘Bawi şıma omey kıştış.’ Şın ce’d von; ‘Şıma bırê yobino niy şıma dezey yobinon, von şıma hemı bırê yobinon ni, von bızonê!’ Tabi şin sığınti don dadiyun xu’z von ‘Bavi ma hê ça, pê sebi, cı olay, şıma ma ra nivata?’ Fala hani biy xuert. Yi voni, ‘Wule, o wexto ma tiya’wi, von tiya Armeniyo heqeret ma kö, von ma tiya ra mıhacir biy ma şiy Turkiya, Diyarbaqır bölgesi von uca ma yerleşbi niy çend serr von cuwa pê Armeniyon Çixsi von heqeret ma kö(y), ma dir do piyor, von yiv u yi koti ondan sonra çatışmı von hot heb lac Şêx Heseni’w bawi şıma’wi, hemı uca ome’w kıştış, şıma yetim mendi, pirik şıma têna mendo, ma rına tekrar geyrê a, ma omey omey ina tiya!’

Ha wext o qıde anlatmışkên tut tabi hini gınê quwetê xu, gınê aqılê xu, gınê çi xu. Tut sıxınti don pirik xu u dadiyon xu piya. Von ‘Şıma ma geri bên, şıma bên cê ma, yer yurtê ma, mezel bawiyon ma ho ça şıma muecnên ma. Yi rına ze eka çendêk zemo o biyontı ra şın, yi rına cad direkmen don pêru yen şini rına şini Hert! Şini Hert muecneni cı von, ‘O ho mezel bawiyon şıma ıni hê tiya’d voni, şıma hemı in şeş laci u ına keyna şıma dezey yobinon. Von, ın kal’ız pirikê şıma wo, von ma’z vew yobinon, ma dadi şımay.’ Tabi don pêro uca rına hini yerleşmiş bên, pê xırba xu’d ser bon vırazên. Eg hini çendêk zemon çend serr şın tam hini gınên çi xu. Pirik xu ra voni; ‘Ma qesasê bawiyon xu wı gera biyer, ma çı qıdê gên.’ Wı vono, ‘Qesasê bawi xu, hına pê çi nibeno! Von, ‘Yo duestê mı gawonê Armeniyon o. Von şıma şıni ê duest mı het, şıma ey di şewıriyeni, ê şıma ra va se şıma xewerê ey kên.’ Yi’z don pêro şı şini gawo –dê hini têk voni ‘Gawo Bısılmon’ıw vono gawo Armeniyo wi!’ Têk’iz voni ‘O’z  Armeniyon ra wı, eni’w zê qısey keni. Detayli yo kesin nizono. Von, şin tera voni, von ‘Hal mesele ma ın qıdê pirik ma kerdi ra tı het, tı duestê pirik may. Ini Armeniyo’z bawi ma kışti. Ondan sonra ma’z geyreni qesasê xu biger. Ma ome(y) ma tuti tı yo aqıl bıdi ma, ma şıni qesasê xu gên.’

Von(i) wı tera vono: ‘Eg şıma suez doni mı, şıma mı xelısneni mı xudır beni, e aqıl dono şıma, feqet eg şıma wuar verdeni se e şıma ra nivona!’ Uca suez doni şoni von ‘Ma bi kıştış’iz ma tidir, ma bıxelıs’iz von ma tidir xelısiyeni. Ma terkê tı nikeni heta ma’w heta ti’w.’ Şonı tera von; ‘Deg cog hına’w von şiyen von Pazar günü bütün Armeniyun diyun ari şin bên diyeri[1] von jom kên, von dorê Diyeri’z hemı velg bırno zaten velgêr hê pisernaye. U vono, ruecê Kıri ez ma’r hot heb resenu ano. Şeş şıma, yo’z ez, hot. Von, ez şıno zerê diyeri von, eg yı hini tam kot surê xu, von ez cad kono tever ez ber sör zencil kena, eg ni qefılneno sekena, von e yena pê şalego velg bên kên ver diyeri ma adır non pawa u von ma remên ma şini.’

   Ê voni, eyni o şekil’ıd keni yi’z. Ruec Pazar yön, ci’r resenon bön yi’z şin resên pi. Şin ondan sonra bütün Armeniyun diyen ari şin bên zerê diyeri tabi uca hini bili ‘ibadet xu beni. Herkes hini xura şın. Yi velg don ari yên kên ver diyeri adır non pawa. Diyerı tewr mexluqi yin veşnên. Wırzeni wı yên mali xu gên. Ondan sonra kiy xu’w u şoni’w direkmen yên eg hini çend ruec rayi’d bên direkmen yên, yên Tavz. Yên Tavz, Şegon wıverê Şegon Kılê… Ormoni wo zaf dehliyi wa.. Şın şın Kılê’d non ru, wext Kılê’d non ru Kılê o wexton Tavz muadili wo. Mirê Gırnes ondan sonra yin destaviyo. Yani bütünê bölge mirun Gırnes destaviyo. Von, xeyma xu uca gön a u mueşnon xu ondan sonra gön uca hini dono meğel. Laci’z bên mehkum tabi kun(i) yawon. Şonê go’z kên şonê mueşnonê xu. Von, çend ruej şın mueşnon bön a la, bön aw ser, şın yön  a keyna ra von, ‘Yo cınawırêko zaf gırd şedid ho ınık çem’ıd von niverdon heywon şu aw ser.’ A tabi zona, kerametik öst, kerametê yin’ız bön tabi. A onê yena yo gındıka rês -zê ma kerde resenı- a gındıka rês ana yena hına pêşenaa kena gındıka gırd u dona şoni vona; ‘Bero şu wextog egerse o cınawır -heşi wo tabi- wext raşt u eg omı verbı tı omıse vona hına aw’ır con von bıqer ser von eg verbı tı omı von hına bışeqıtn von o hewa ra piyeşon dê wext pışt de penc yi miyon şiş bên von wext penc yi miyon dı şiş bi(y) von tı kalme mılır’ud von bıkış, von tı wext kışt gueşon yı tera biker von biyar bi.

Ve, şonı bên şın ‘eyni o şekil kön. Şın resenê xu bên şın wext heş yön. O heş barên o qeron hêş ser. Heş seni ver wırzön wı o gındık gön şeqinon heş seni penc bön piyorı penc miyon alewiyên, asi bên kalme don pêro gueşon tera kön. On yön donu xalkeyna. Zemon geliyor tabi uca hini monên. Von, wext payiz diyon mirê Gırnês şin guzeyiron rueşoni. Wext şin guzeyiron ruşeni ıne hew von ‘O cınawıri ra çikes nifton şu. Şin o cınawır pêra niyeno insoni, insoni kışeno sekön. Von ına hew miri wırzon wı emır don von ‘Kom verni’d biy verni’d şu ê cınawıri bıkışo artığ ez çendêk zerdo dono cı hini.’ Voni genç menç herçik zê pê xu güvenmiş bên çar ponç tên voni wırzeni wı silah xu gên. U wext vatê tıfing qevali’v. Tıfongonê xu gên kon(i) verni miri’y artığ darkuejon şin teq teq teq teq koni şemê Tavz tıfıngonê xu erzeni şin. Onên tırmê heş ho zerê çem’id ravısto teq xu’r non pawa u xeber şına miri’r von wılle heş kışt. Kom kışt, von mesela diyelim Nuri kışt. Miri şın onên e tırmê heş ho uni uca ravısto, gulê nêpawa. Von, ‘La gueş hê ça?’ Von. ‘Wulle gueş pawa şini’w!’ ‘La von, gueş pawa çiniv von çırrê cınawır bigueş biy(o)!’ Miri tabi inon nikeno. Hini zon von, ‘Şıma nêkışt, ın başqa tenon kışt.’ Nata onên weta onên, onên Kıle’d dumon bön berz miyonê dehle’d. Don pêro şin, xu verbı uca gên şin, şin onên xeyma miyerik honi agureti, mueşnê cı hê honik weradey. Yo kalo extiyar u yo keyna honika uca u yo’z yo feqirêk honi uca. Çım gınên mueşnon tabi keyfê yin yön voni ma artiğ voni ma hin talon keni, ma bên ma wên falan. Bınê ondan sonra nişen ru u persên kali ra, ‘Tı kom, tı çıtêy, tı ça ra yên, tı çı kesekê  kê?’ Wı von, ‘Wulle, ez feqirêk o von e xu’r muhacir biya, ez omiya e koto ın welat. Çend purt mueşnon mın ê von xu’r tiya’d no ru.’ Von, ‘Peki yo cınawırê ma ın çemid’ıw ın cınawırê ma kom kışto?’ Wı vono, ‘E nizono cınawır mınawır mı nidi(yo), dê e ın qıdê extiyar o von hayê mı cınawır çini ka!’ Tabi şoni ra persön. Şonı von hına zonê cı’z bınê fılk bön. Şonı von ‘Eyz niziyna!’ Şoni fekê yâri kên pê yobinon. Yi yobinon ra von(i), ‘In halê ini, ın çı qıdê heş kışon, gueşon tera kön.’ Wext o qıdê von(i) a keyna bena gueşon’r serê çıxi ra gena şeqnena hına uca miyonê ceme’at erzena miri ver.

U von helaw non adıri ser, hunika gıriyena von şına pê kundiyes tinidona von hına resena helaw hına pê desto zıt von gena tidona şona pi helaw’iz ho gıriyena. Tabi dest ca’y niveyşeni onên tera, onên dest cay niveyşeni. Von, ‘Wulle, ınay’ıd yo mucize öst.’ Bınê monên onên yo sırs zê ma pê çıt romıtê, sırsê engaz kerda bınê adıri biya sur hina biya zey çelig adir. Von onên pê dest biy a sırs’ir guret kerd berz uca’d guret na quç wari ser u gêra a rına şi şi duy. Von mirı tewrê ê quej xu tewrê şelgelonê xu von ‘Herkes cê xu vındê wulle inon’d yo eserêk öst yo mucizêk gırd östo. In hereketon zê ına kena kesinlıkla şıma qısê nikeni.’ Von, an yeni uca nonê miri ondan sonra hini ê şelgelon ony yeni uca nonê yin don cı, noni xu wen. Tabi tera persön wı çi xu ci’r qısê kön, derdê xu ci’r qısê kön. Von derdê mın ın qıdê ın qıdê von. ‘Ez xu’r muhacir biyo. Von e omiya koto Tırkiya, von lac mı omê kıştış, e muhacir biya e uca ra omiya koto tiya. E xu’r tiya purtonê mueşnon xu çerineno. Ez heta payiz ez xu’r hetêna şına falan.’ Mirı hini von, ‘O zemon tı çıta wazên ma bıd tı!’ Wı von, ‘Tawê e niwazeno, von tı hına cêk bınêk ca bıdi mı ın purtê mueşnon mı wa xu’r ın omin tede bıçerin. In payiz.’ Von, ‘Subıri ra cuer – Subıri honiko biyontê Şernon u Xılbaşon do- artığ Miri von Subıri ra cuer heto Gaza Kenek qompila von naver wuver mı teslimê tı kerd, tı hin mueşnon xu tedı çerinên tı hin tedı sekên mı teslimê tu kerd.’ Artiğ hin gön uca teslimê Şêx kön, ondan sonra şêx mıron, şêx artığ hin mıron…

Hına von. Von, ‘Şêx Şeref, laj Şêx Heseni wo. Bırê ê, dezê inon wiyo.’ Von, bad wexton wexto bên weher dışmenon bên hini çi xuri terseni, hini bên pil xu gınên aqılê xu, von zewıciyen, von şin mehkum bên, şin yawon ra wext gêrên paskuvi yên. Von paskuvi xu dên ra ser yin paskuvi ditên, o şıt pê non werdê pê yemek xu werdê, nonê xu werdê. O yo bıra von çarnon paskuvi nikona lap, paskovi nina şıtê xu çı nidona. Von bad wexto yön pirik xu ra persön. Von, ‘Bawo, in dezê mı paskuvi xu yên vındeni, şin duşen an yên şin çıtê xu an wen. Ondan sonra mı ra remên, şıtê xu mı nêdon von, çı mucizêk tı tera çi kên.’ Von wı tera vono; ‘Lawo eg tu ra zuriyet bıwo, eg zuriyetêko zulımkar’ıw. Von tıra zulım pêda bön. Aju ra paskuvi tıra remena. Von wa tı zulımkar’iw von a paskuvi aju ra tıra remena. Von va tı eg weherê kulfetiw’iz, eg zuriyet tıra bı’w o zuriyetê ti’z zulımkarı’w.’ Von wı ‘ehd kön von ‘Ez nizewıjiyena. Gerek wa zuriyet mı ra nuikra wa zulım niwi(y)o.’

Von, bad wextun miri wext şı, şêx mırön. İn dezê xu’r yên piser, von iştişarı kên von, ‘Ma piyor piya tiya yo cade’w. Ma weher dışmenon wext cek bıerzê ma ser ma bıkışiyên tabi kuekê ma yön ondan sonra ma ucağkar bên şin. Feqet ma xu’r ınqedı iştişarı kên ma her yo wırzeni yo welat ser şini yerleşmiş bên wa yon têna tiya bımon. An yên o von tı, o von tı peyin von Şêx Şeref von dezê yın gırd böno. O yini ra tabi daha gırd bön, von qêrar don(i) von Şêx Şeref. Şêx Şeref hin Tavz’ıd monon. Ê bin hin wırzên wı von o gı’z şêx von tera zılım virazyön von o nizewijyon, monon bön ondan sonra zemonê cı şin şikiyon ra von bön niweş, von bön niweş. Artığ çı niweşi ya hini ondan sonra gıron dona pêru. Von bên çarnên çarnên bên hekimon het. Hekim tera von, ‘Wullê ilaç yi zewaj. Eg bızweijy ög weşı’w eg nizewıjy se von…’ Demeg emrê Home’z hina pê biwo. Von uca ra şın, von yo pira hotê serri ci’r arda. Dê hına qısê kerdê eg artığ hin raşt a, zur a wa ê verinovi. Von a pir arda emrê İlahi ra a pir ra qıc biyo. Von o qıc’ız mirê Pêçar tera koti iyra. Mirê zê enka ho Pêçar’ıd. Mirê Pêçar von en zılmıkar in memleketon dı en zulımo pil miron Pêçar kerdê. Von mirê Pêçar ey ra koti ra. Pêçar’ız ho Diyarbekır dı. Von ê bin hini dağilmiş bi. Dê têk von von, hewêk hetê ondan sonra Doğiwa şiy von hewêk hetê Batiwa şiy. Eg hini ça yerleşmiş biy. Detayli yo nizon. Ê hini uca mendi.

Şêx Şeref hin uca biyo weherê qıcon, biyo ondan sonra. Uca qıc ci dağılmış biy. (Şêx Şeref, çend qic yi biwi?). Şêx Şeref işte hini qıci cı… In zê Esk şiw ondan sonra çi… (In eka zê nomey dewon hini) Eyni eyni ê yi! (Şêx Şeref ra yê?) Eyni ê yi. (Yo Awdı’z ê vono!) Awd şiyo Awdiyu, ondan sonra İskender şiy çi (Eskar) ewwil şiy Tarxono aslında, Tarxono ra şiwo Eskar. Ondan sonra a keyna ra’z zê şonı o wexton do a keyna. Ê keyna’z ondan sonra (Ê Wımeran) Ê keyna hiri lac cayevi’k. Wımer o, Şawsên u Cewi wi nome cı. Cewi ra Cewon’ik, Wımeri ra Wımeron i… (Cewon ra ê çiyi…) Inê Pertag o qısacasi zê mavac, Diyarbekir’ıd zaf i ın ki ‘El Resi ın cuwiyon Gunweron yı (Inê Gunweron, gunweron Pertag) Şawsen’iz ondan sonra Ki Wıs ‘Ewd’ik, Ki Wıs ‘Ewdi ın şarê Mezel Gori yi. (Ki Wıs ‘Ewdi yın kom’ik mesela?) Ki Wıs ‘Ewdi a keyna’y işte! (Nê nê e vona soyisim olarağ komye yê eka?)… Şawsen ra yi yi, Wımeri ra ondan sonra Wımeran u Cewi ra’z Cewon. İn hiri hemı a keyna ra’y. (İn bini’z nomê dewon ser) In’iz hin nomê dewon ser. Gulmir von omo ci. Gulmir omo Xılbaşon.

(İn dew la hemı yo bawi. Nederon yin seni yo bawi?) Nederon u Xılbaşon yo bıray. (Eka o ilk ewılı ra) İlk ewılı ra Nederon Xılbaşon yo bıray, Eskarij yo bıray, Awdiyon yo bıray. (Hiri bırew ê ewil). Hiri bıre vi. Nederon Xılbaşon o bıre ra ayri bi. (Nê nome inon çıtaw? Ê Nederon Xılbaşon) Gulmir’iw. (Gulmir laci yi çend hewi vi?) Ê ra yo Xılbaşon’ıd mönd o yo şi(y) Nederon. (Dı teni vi la?) La ê hini o veradê Seydon yi hemı eyi ra koti ra. (Yoni ey ra dı hewi koti. In dor yok Eskari wo.) Eskar ra bırêk şiw(o) Tarxano o şiw(o) Eskar. Ê yo bıray. Nederon Xılbaşon yo bıray u Awdiyon’iz yo bıray. U Momedon’iz artığ detayli yo nizono. (Yi’z büyük ihtimalle Awdiyon seraö’w) Yi voni, von ‘Wext zê Şêx Momed omo ma Şêx Momed ra yi.’ Feqet têk von, ‘Şêx Momed, in bawê çê ra viyo. Yan o’z bırê ondan sonra in bıravi yo.’ Feqet von, ın Momedo omo cir xızımkari kerda, coneyi kerda. Artığ von yi uca kerdi rayi şiyi Momedo. O yi’z von pirik maw, xu’z pa zelıqno. Simayilo Momedo yo bıray. (Eka Sımayilo Momedo yo bıray o zemon, Avd yo bıra, Eskaro Tarxano yo bıra, Xılbaşon Nederon yo bıra)

O Cewono Wımeron u Şawseno’z yo bıray. Ez yo bıray. (Ez Wımer sör, ey a keyna ser ö?) Ey a keyna yo teni. Hiri hemı bırew işte…(Ê wareze yi yani) Hini zê şiy uja (İn la zê eka voni, voni wareza) İni warezê Tavıjon i. Uca ra rê hini şiyi Awdiyon. Awd hini Awdiyon’ıd mönd, bad wexton qıj yi bi zaf tabi uja. Ondan sonra yo lajê yi wırışt wı şiyo Deştê Muş(i) Elmon dı. Elmon huni o natê Awdiyon do yo suwa. Eka hema’z cıra voni Su Elmon a. Elmo ondan sonra omo o hında’w xırbê cê uja’w. Uja xu’r bon vıraşto. Uja ra wırışto wı do pıru ondan sonra wext laj yi zaf nieşkê tedı idarı bikeri. Wırışti wı Elmon do pıru ondan sonra şiw aw ra kot wıver kot deştê Muş. Inka aşirê Elmono ê ra kota ra. E ma’z ‘Em u ci wırışti wı gêrê river şiy xu’r gumı ewil. Do pıru şiy xu’r Pirbuw gumı. Niy çend serr xu’r uja gum’ıd mendi. Bawê Genco nome yi Momıdi vi. Wexto şiy bırêk uja Awdiyon dı mönd. Mesela ın şarê Muriwer, şarê Awdiyon in Çiftçi miftçi ondan sonra … Bawê yin uja Awdiyon dı mendu. Ê bin gêrê wer şiy çend serr ê weron’ıd xu’r gumon’ıd mendi. Baco, mironê begonê Arçên Hes kışto. Hes, pirikê pirikê Pirbuvi vo. Hes o ‘Em bıre vi. Hes Pirbuw’ıd mönd, ‘Em şi(y) Gumê Xırbon’ıd mendu u ondan sonra Momıd’iz şiwo…[2]

 



[1] Dêr/Diyer: Kilise

[2] Nuri ARAÇ, Dewa Guleyan ra yo u 65 serrı yo.

Di debarê nivîskar de

Têhev

17

Gotar

Ê Berê TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -3-
Ê Li Pey

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.