Mewlîdanê Sifteyan ê Zazakî, Tirkî u Kurdkî Di Qisimê ‘Merheba’ -1-

Article

 

Mewlid

Biyografi, miyanê tewıranê edebiyati dı yo tewıro muhimo. Ino tewır dı heyatê ê merduman ra behs beno ki yı hetê din, exlaq, ‘ilim, siyaset, sen’et, edebiyat ya zi cemat ra miyanê şari dı biyi namdar, şari ri rayberi kerda.  Edebiyato klasiki dı biyografiyi usule nuştışi guerı pê nameyanê ‘tabakat, tercemeyê hali, tezkire u siyer’ nameyi tewırın guretên.[1] Edebiyato Klasik ê İslami dı tor zaf heyatê Hz. Muhemmed aleyhi selam sera eseri nusiyayi, ey sera şiiri u naati nusiyayi.

Eger yo vate u yo nuşte dı nameyê Hz. Muhemmedi niviyero Bısılmoneyi o vate u o nuşte hetê edebiyat u sen’eti ra kêm vineni. Çımanê edebiyatşınasan dı Hz. Muhemmed yo çımeyê heskerdışi yo u ‘Mimê(م) mıhebbet’i ra, ḥaya(ح) merifetullahi ra u dalê(د) dai ra neziliyayo[2] Wı, heskero tor heskerdışan o ki çendêk selat, sılom u medhi ey ri bıbi rına wesıfnayişê ey ser kêm moneni.[3] Şairan şiiranê xu dı ıno heqiqet ra behs kerdo:

"Mıhebet ra Muhemmed biyo hâsıl / Biyê Muhemmedi mıhebet ra çı beno hâsıl"[4]

 “Ez nieşkayo pê vateyanê xu Muhemmedi bıwesıfni(medh bıkeri); labelê vateyi mı pê nameyê ey wesıfiyayi.( İmamo Rabbani)[5]

Ê şiirê ki Pêxemberê İslami Hz. Muhemmedi wesıfneni u medhê ey keni bı nameyê ‘Naat’ yeni zonayiş.[6] Mewlidi zi miyanê naatan dı şiiri tor muhim i.

‘Mewlid’ yo kelimeya ‘Erepki ya u mesdarê ‘wiladet’ ra vraziyaya. Zafomarê ına kelime ‘mewalid’ o. Ina kelime me’nayê ‘wexto ki kesêk tede biyo, cayo ki kesêk tede biyo ya zi zabiyiş’ dı zıwanê ‘Ereban dı nameyê wexti, nameyê cayi u nameyê mesderi dı şıxuliyena. Kelimeya mewlidi me’naya taybeti ser yena ına me’na: “Wexto ki Hz. Muhemmed tede biyo, cayo ki Hz. Muhemmed tede biyo ya zi esero menzumo ki dadiya xu ra biyişi Hz. Muhemmedi ra behs keno.”[7]

Ê eseri ki zafyer menzum i u şeklê mesnewi dı nusiyeni u xısusen biyişê Hz. Muhemmedi ra, heyati ey ra çend qısıman ra, pêxemberiya ey ra, veciyayişê ey ê Mi’raci ra, mu’cizeyanê ey ra u wefatê ey ra behs keni pê nameyê ‘mewlid’ name geni.[8] Ino tewırê nazımi dı qısımo ki dadiya xu ra biyişê hz. Muhemmedi ra behs keno qısımê ‘Merheba’ yo. Ino qısım dı her rêz dı seba sılom u mijdon dayiş ‘merheba’ viyerena. Ma zi ıno nuşte dı mewlidanê sıfteyan ê Zazaki Tırki u Kurdki dı qısımê ‘Merheba’ noni tiver.

Nuştoği Mewlidan Sıfteyan Inê Zazaki, Tırki u Kurdki

SÜLEYMAN ÇELEBİ U MEWLİDÊ EY

Süleyman Çelebi, komci tarix dı omeyo dunya ma nizoni; labelê çımeyan guerı wı Bursa dı omeyo dunya u peniya seserra 13. u sareyê seserra 14. dı cuyayo. Çelebi, her wext yo heskerê pêxemberi bı. Ey seba ına heskeriya xu nameyê Wesîlet’un-Necât dı yo mewlid nuşto. Nuştışê sebebê ıno mewlidi sera eseranê Kunh’ul-Ahbâr, Guldeste u Tezkire-i Latîfî dı ıni me’lumati nusiyayi:

…Suleyman Çelebi yo comi dı mela yo. Ruecêk yo weizo İranıj derheqê tefsirê ayeta “Ma la nierzeni bênateyê Pêxemberanê Ê(Homa)yi u yın va: ‘(Homawo!) Ma şınawıt u ma ita’et kerd!”[9] ıni çiyan vono: ‘(Ina ayet guerı) Bênateyê Hz. Muhemmedi u Hz. ‘İsayi dı tu ferq u berzi çini.’ Ino tefsiro ğelet ser cemat ra yo merdum daymiş nibeno u wırzeno pay vono: ‘Ey cahel! Tı ına ayet seni xu guerı tefsir keni? Tı hetê ‘ilim ra zaf tepiya mendi. Çırrê bênateyê Pêxemberan dı ferq nibo beno? Helbet Pêxemberi ma Hz. Muhemmed aleyhi selam, hemı pêxemberan ra tor berz o. Ina ayet dı vateyê ‘ferq çino’ dı ına me’na qestbena; hetê nubuwet u risalet ra yo ferq çino. Hetê berzi u mertebe ra niyo. İta dı ına yena vatış: ‘Ma Pêxembertiya yoyi qebul keni u ê bini qebul nikeni nivono. Ma wezifeyê Pêxemberti ser bênateyê yın dı yo ferq nivineni vono.’ Inay ra me’naya derenca u mertebeya yın zêpiya niveciyena. Sureya Beqera ayeta 253 dı ıno heqiqet ma ri hına izeh beno: ‘Pê ıno qeyde ma tıkê Pêxemberi tıkên ra kerdi berzêr. Yın ra tıkê dır Homayi qısêkerdo u tıkê zi Homayi hetê derenca ra kerdi berz…’ Zeku êseno ıni wırdi ayeti tefsiranê ‘aliman guerı yobinan dı weri yeni. labelê fıkrê tu yo xırab guerı ıni wırdi ayeti yobinan tenequz keni. Heşa ına nibena!”

Suleyman Çelebi, ına hedise ra zaf mutesır beno u dıma qerar dono mewlidê xu yê namdari nuseno. Çelebi, mewlidê xu ıno meqsed sera nuseno: Merteba u derencaya Pêxemberê ma Hz. Muhemmed aleyhi selami merteba u derencaya hemı Pêxemberan ra berz a. Mewlidê ey seraser qey sen’etê sehl-i mumteni yo muecnak o.  Mewlidê Çelebi dı zey ‘munâcat, wilâdet, risâlet, mi’raç, rihlet u dua’ new qısımi esti. Peyniya her qısım dı beyitanê “Ger dilersiz bulasız oddan necât / ‘Işk ile derd ile idin es-salât…”[10] semedê Pêxemberi ma ri selawat ardış tekrar keno.

Ino mewlid bı şeklê Qeside u qalıbê ‘aruzi “fâilâtün, fâilâtün, fâilün” nusiyayo. Mewlid dı çend ğazeli zi ca geni. Ino eser 730 beyit o u eser dı yo uslubo lirik u didaktik xu belu keno.[11]

MELA HUSÊN BATEYİ U MEWLİDÊ EY

Çı wext mewlido Kurdki ra behs bıbo vercu mewlidê Mela Husên Bateyi yeno çıman ver. Bateyi ıno mewlidê xu serra 1467 dı nuşto. Bateyi bênateyê serranê 1417 u 1495 dı mıntıqayê Hekari dı cuyo. Nameyê Husên Bateyi ser me’lumati ciyayi esti. Oryantalist Jaba u tarixşınas İzady, voni nameyê ey ‘Ehmed’ o. Kıtabanê mewlidan dı nameyê ey Hesen Ertuşi viyereno. La hişa ‘umumi ser nameyê ey Husên o. Ey, şiiranê xu dı loqmatikê ‘Bateyi’ şıxulnayo. Bateyi, medresa dı tedrisêko weş u zıxm ra viyerto. Wı wareyê edebiyat u tıp dı zi namdar o.

Mewlidê Bateyi pawa selawatan 580 beyiti yo. Ino mewlid, serra 1905 dı Kahire u serra 1908 dı İstanbul dı neşır biyo. Mewlidê Bateyi, mewzuyan guerı zey kıtabê siyeri yo. Mewlidê ey qısımanê ‘Tewhid, Na't u Dua’ ra muteşekil o. Ino mewlid, mewlido Kurmancki yo sıfte yo u rêzi ey hetê aheng u ritim ra zıxm o. Ini wırdi sebeban ra mewlidê Bateyi miyanê şari dı vılabiyo. Zaf melayi qey mewlidê ey voni; ‘Ino mewlid, mewlidanê binan ra tor edebi yo.’ Mewlidê Bateyi, mewlidanê binan ri çıme u nımune yo.

Mewlidê Suleyman Çelebi dı zey ‘Mucizeya Mi’raci, Wefatê Hz. Pêxemberi, İmamtiya Hz. Ebubekiri, mucizeyi, hicrete u Pêxembertiya Hz. Muhemmedi’ mewzuyi mewlidê Bateyi dı çini. Ino cihet ra wırdi mewlidi yobinan ra ciya yi; labelê wırdi mewlidi zaf rêzan, kelimeyan ser u hetê uslubi ra moneni yobinan.[12]

MELA EHMEDÊ XASİ U MEWLİDÊ EY

Ehmedê Xasi, ‘âlim, şair u nuştoğanê dewro peyin ê ‘Usmaniyan ra yo. Wı nuştoğê mewlidê sıfte ê Zazaki yo. Ehmedê Xasi serra 1866 dı dadiya xu ra biyo u 18 Sıbat 1951 dı wefat kerdo. Ey mewlidê xu serra 1899 dı nuşto. Nameyê mewlidê ey ‘Mewlidê Nebiyyu’l Qureyşiyi’ yo. Ino mewlid, hetê wesıfnayişê Hz. Muhemmedi u destguretışê wiladetê ey moneno mewlidan binan.

Eser, seba çarçewaya edebiyatê dini u tesawufi yo misalo xurt o. Ino mewlid, muetışê ‘Zazaki zi zıwano edebi yo.’ ser nusiyayo. Yeno vatış;

“Ruecêk çend melayi Kurmanci Ehmedê Xasi ra yarunki voni: ‘Zazayi kom i? Ma Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî u Feqîyê Teyran bıdo kışta miyanê şıma dı zey Melayê Bateyi yo merdum niveciyayo ki yo mewlid bınuso.’ Ina yari Mela Ehmedi ri zaf gıran yena u vono: ‘Wulle, ez heta yo mewlido Zazaki ninusi ez ıno keye ra niveciyeno.’ U zereyê yo hefte dı -mewlido ki ho ma dest do- mewlidêk nuseno. U muecneno ê melayan vono: ‘Ha, şıma ri edebiyatê Zazaki ra nımuneyêko qıc!’ Ê melayi oniyeni mewlidi ra u heyret moneni u Seyda Xasi bımbarık keni.”[13]

Serra 1899 dı Çapxaneyê Litoğrafya dı Mewlidê Mela Ehmedê Xasi 400 nusxeyi çap beni. Biyê ıno mewlidi zobina çend mewlidi Zazaki esti; labelê ıni mewlidi hetê edebi ra niresayi mewlidê Ehmedê Xasiyi.

Mewlidê Suleyman Çelebi u Mela Husênê Bateyi dı sernuşteyi ‘Erepki yi; labelê mewlidê Xasi dı sernuşteyi zi Zazaki yi. Mewlidê Xasi, hetê edebi u huneri ra zıxm o. Ino mewlid tarzê şiir dı nusiyayo u hediseyan ra behs keno. Meqsedê nuştışê ıno mewlidi, zıwanê Zazaki ri xızmet o. Seba ınay mewlid dı zıwan zelal u herıkiyaye yo. Nuştışê ıno mewlidi dı ıno fıkır biyo tesirdar: ‘Wa qey merdumanê Zazayan zi yo mewlido Zazaki bıbo ki wa ıno mewlid biyişê Hz. Pêxemberi ra behs bıkero, şexsiyetê ey o berz u weş ra qal bikero u mu’cizeyanê ey biyaro verê çıman u meclisanê mewlidan dı biyero wendış.”

Ehmedê Xasi, tehsilê xu medresayan dı kerdo temam. Wı literaturo dini weşaweş zono. Ino semed ra mewlidê ey dı kelimeyi ‘Erebki zêd i. Bê ıni kelimeyan mewlidê ey seraser Zazaki yo. Mewlidê ey hetê peyme ra hem 11 heca êseno hem zi qalıbê aruzi ‘Faîlatun / Faîlatun / Faîlun’ ser şıno. Mewlidê Ehmedê Xasi 14 qısım o u tede 366 beyiti esti. Eser dı her qısım pê rêzê ‘selawat’ qediyeno u qısımo newe pê sernuşteyo newe destpêkeno.

Eseran u şiiranê Ehmedê Xasi guerı wı miyanê şari dı namdar u rayber o. Rına wı rayırê heqi dı zey yo mubeliğ tigêrayo u xebıtiyayo.[14]  (Dewom keno)

Yusuf ARİFOĞLU

 



[1] Utku, Nihal Şahin, “Biyografik Tarih Yazımı İçinde Siyer”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 44, İstanbul 2013, r. 267-290.

[2] Seyyid Fazıl Mehmet Paşa, Şerh-i Evrad-ı Mevleviyye Hz. Mevlana'nın Dualarındaki Hikmetler, Rûmî Yayınları, Konya 2010, r. 41.

[3] Yaşar, Halil, Peygamberimiz’in Kutlu Hayatı, e-kitap, İstanbul 2016, r. 15.

[4] Lâedrî: Ê şiirê ki şairi inan belu niyo. Bıonên; Akalın, L. Sami, Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Varlık Yayınevi, İstanbul 1984, r. 171.

[5] Bediüzzaman Said Nûrsi, Sözler,  http://www.erisale.com/, Söz Matbaacılık Yayıncılık,  r. 319.

[6] Varol, Murat , "Zazalarda Mevlid ve Siyer Geleneği", Bingöl Üniversitesi, II. Uluslararası Zaza

Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi Yayınları, İstanbul-2012, r. 626; Pala, İskender, “Mevlid”, Divan Şiiri Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara 1995, r. 420.

[7] Pala, A.g.e, s. 375-376.

[8] A.g.e, s. 375-376.

[9] Sureya Beqera: 185

[10] Şemrexî, Muhemmed Hâdî, Mecmûâ Mewlidânî Di Çâr Lîsân û Ezmânân, Mektebetu Seyda, Diyârbekir, 2011, r. 206.

[11] Pekolcay, Necla, Mevlid (Vesîletü’n-Necat) Süleyman Çelebi, TDV Yayınları, Ankara 2010, r. 36-38.

[12] Yüksel, Müfid, “Molla Hüseyin El-bâtevî ve Kürtçe Mevlid-i Şerîfi”, Beytüşşebap ve Molla Hüseyin Batevî Sempozyum Bildirileri, Şırnak Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2015, r. 131-134.

[13] Anter, Musa, Hatıralarım 1-2, Avesta Yayınları, İstanbul 2011, r. 177-178.

[14] Dağılma İbrahim, Ahmedê Xasî’nin Mevlidinde Tema ve Edebi Sanatlar, Türkiye Âlim Yayınları, Almanya Deutschland 2015, r. 19-22.

Di debarê nivîskar de

Têhev

22

Gotar

Ê Berê HEYAT PÊ NIMAJ RIND O
Ê Li Pey

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.