TAVZ: ‘ECEB ITA RA WET CA ESTO? -1-

Article

 

Welat; cuyiş, heyat, heskerdış, hesret, dec, hivi, merdumati, cehd u cumerdi wa.

Welat; deşt, ku, ware, dere u derxule, zınar, kaş, dar, bır, tum u raşti seni bena wa bıbo qey herkesi yo axa xorin a. Voni bılbıl eşta qefesa zerrin rına vato ‘Ax welat!’ Rına voni, yo merdum ğurbet dı tıma dewa xu rındi u weşi ser wesıfnên u vono ‘Zey welatê mı, dewa mı ‘ecep ri erdan dı cayêko rınd esto. Werê mı welatê mı ri!’. Ruecêk, embazi ey dewa ey vineni u çı bıvinên; yo cayo wuşk, rut, kaş u zınarın o. Voni; ‘Tı tıma vatên ha dew u ha welat! Eka, o cayêko tı endêk wesıfnên ita wo!’. Ino merdum vono; ‘Welat, teyna ca u esayiş niya! Welat, yo qeder a! Welat, yo nasname ya! Welat, hivi ya. Welat, yo dınga ki uca dı insan decanê xu u, hesretê xu keno sıst. Welat, hema zaf çi ya nina wesıfnayiş…’ 

Seni’g qey herkesi yo welat esta, nameyê welat, coğrafya u mıntıqayê mı u kalıkanê mı ra voni ‘Tavz!’ Tavz, Tabs, Tavsi, Tabsi, Taus, Thavz, Tawz, Tavıs, Tavus u Tavuz.’ Ina mıntıqa, beynatê Bongılan(Solhan), Daraheni(Genç) u Qulp dı verardê Koyê Şemi, bınê Koyê Text u nızdiya wareyê Çotla dı ca gena. Ê insanê ki ına mıntıqa ra yê enan ra voni ‘Tavıj, Tavzıj u Tawsıc’. Tavz, teyna yo dew niya! Pawa 11 dew u 20 ra zêd mezrayanê xu yo mıntıqayêka pil u hira wa. Ê dewi ki pabesteyê Tavz ê, ya zi xu Tavzij hesıbneni Daraheni u Bongılan dı yê.

Tavzi, Tavsi ya zi Tabsi hetê etimoloji ra kelimeya Tav(Tij) u Si ra vıraziya. Cayêko hem tij geno hem zi verê si dı moneno. Raşt a, her yo dewa Tavz serê yo tum u raşte dı paştê xu dayo qılêk u sercêrê dewan ra zi çemêk viyereno. Şarê Tavz, qey ıno nameyi vono:

“Tavz, beynatê koyan dı ha zerreyê yo dol da. Seba ınay serêsıbayi hetê ruecveteyi versi u ruecavayi tij; helê şani ruecava versi u ruecvete tij a.”

Tay merdumi voni Tabs, zey Homa, Xweda u Yezdan nameyanê Xalıqi ra yo name yo. Tay merdumi bini voni ına kelima Farski herındê ware/zozan dı şıxuliyena u tay merdumi zi voni ına kelima ‘melek-i tavus ra’ yena. Ini me’nayan ra qey ına mıntıqa u ıni insanan kamci raşt a, ma ay nêzoni; labelê runayişê dewan u esayişê coğrafya ser ma eşkeni vac, me’nayê yoyin zafyer umiş bena. Nameyê ına mıntıqa, defterê Tahrir ınê tapu dı pê qeydê tarixê 1550 dı Tavs u ınê Heziran serra 1857 dı ‘Nehiyayê Tavz’ viyereno. Merkezê ıni dewan, dewa Nederan a. Ino name, 1928 dı qeydanê wezaretê Daxiliye dı viyereno u eka zi bı Tırki Yenisu voni. Yenisu hem nameyê dewa Nederan u hem zi mıntıqayê Tavz a.  

Tay merdumi qey Tavzijan voni ‘Tavziji vercu Ezidi bi’, tay merdumi voni ‘Erebanê Qureyş ra yê. Mı pê gueşani xu pirik, babi, apan u zaf merdumanê xu ra eşnawıto enan vatên; ‘Ma seyid i, şecerayê ma esta u ma heta Sultan ‘Ebdulmecid becirman bi(vergi nêdên dewlet) u ma eskerayi nêkerdên!’ Ini riwayetan ser ma destê dı biyê qal u vatışan me’lumat çin i; labelê ma eşkeni ınay vac, Tavziji yew kalık u babi ra yê, heme eqrebayi yobinan i. Tavziji Zaza yê, Musluman i u mezheba Şafii ser ibadetanê xu keni.

Mıntıqayê Tavz hetê coğrafya ra çetin a. Koyi berzi, kaş, kendal u doli zaf i. Tayi koyi esti berziya enan beynatê 2500 u 3000 metre esta. Berziya Koyê Şemi u Koyê Wareyê Siya Siran 3000 metre esta. Ini koyi zaf tik u asi yê, veciyayişê yin zaf zehmet o. Dolê ki dewi Tavzi tede niyayi ru bınê ıni dewan ra yo çem/la viyereno u ına aw heta çemê Muradi şına. Dewi Tavz ınê Daraheni hemeyi nar u werrê ına aw dı ca geni. Kef u kaşi, dere u derxulayi, dol u newali Tavz dı endêk zaf i insan wext zey newe biyo ına mıntıqa xof keno, terseno u xu bı xu vono; ‘Eceb riyê erdan ser ca nêmendo ıni insani omeyi ita. İnsan ita dı xu ri sekeno, seni cuyeno u debarê xu seni viyarneno. İnsan u heywani ıni kaşan, dereyan u kefan ra lêr nêbeni?’ Heta babiyê mı vatên, “Wext zeg hema mekteb, rayırê wesayitan, aw u ceryan nêome bi dewa ma yo ciniya extiyar estı bi. Tıma vecêni sere kaşan u gılanê kuyan vatên ‘Homa, tı çendêk pil ê. Tı ıno ‘erd vıraşto, eceb ıno ‘erd ra wet zobina cayêk esto ki tı vıraşto.”

İta dı zımıstani zaf derg, xıdar u serd viyereni. Vor, 6-7 aşm erd dı monena. Heta serrani peyinan zafi insani bınê horyesan dı mendi u merdi. Wesar, aşma Gulan ra pê şil zaf kona u her ca zerguni ver coş beno. Eger serrêk varan zaf bıvaro welat cennet ra beno kuşeyêk. Riyê insan dı yo peşmıriyayişo şirin vıraziyeno; çunki a serr hıni hetê heywanan u hegayan gumrahi ya. Aminan kılm i u venık viyereni. Mıntıqa hetê nebatan, bexçeyan, hegayan u veyê kerdışê heywanan zaf velud niya. Vercu ına mıntıqa dı gozêr, sayêr u mazyêri zaf zaf estı bi; labelê ıni serranê peyinan tucaranê daran semedê çend quruşan her ca kerdo rut.

Dewanê Tavz dı germiya tiji gınena verardê koyan; labelê hetê zımeyi tıma qeşa u serd moneno. Ca ca vor 12 aşm ‘erd dı monena. Heta ıni serranê peyinan qey şarê ına mıntıqayi nameyê cereyan, rayır, mektep u neweşxaneyi yo ğıyal bi. Ini dewan dı cuya, cerinayişê heywanan, tavıstışê adıri, veyê kerdışê qıcani, paştê astuer u qatıran dı raywani u pê tawukan kırıştışê çek u çolan çendêk zuar, zehmet u eziyetı’b qey insanan…

Dew u mezrayi Tavzi eğleb pê nameyanê Zazaki name biyi u hema zi pê ıni nameyan yeni zonayiş: Nederan, Xılbaşan, Azgiler, Tavsalariz, Şegan, Eskar, Guleyan, Momedan, Qıliçan, Tarana, Harsivank, Abasan, Tal, Berbera…

Biyê ıni dewan tavzijan bar kerdo şiyi Daraheni, Bongılan, Hezro, Pasûr, Qulp, Çebakçur, Diyarbekir, Mûş, Sewrek, Osmanîye û Îstanbul. Tavziji endêk biyi vıla ki derheqê ıno vılabiyayişê enan gelêk meseleyi yarunki omeyi vatış. Goya voni, “Yo merdum Tavzijanê ma ver barkeno şıno ‘Erebistan. Ruecêk çarşu dı yo merdumo leng ho nata yeno. Durşim ra ıno merdum ri nas eseno. Ino merdum perseno ‘Bıra, tı zaf monenê şarê welatê ma! Tı çara yê?’ Ino merdumo leng vono; ‘Ez Daraheni ra wo!’ Ino merdum rına perseno: ‘Tı Daraheni dı kamci dew ra yê?’ Merdumo leng vono, ‘Ez Tavz ra yo!’ Merdumo ki Tavzijan ver rameyo şiyo xu bı xu vono ‘Merdumo weş u seğlam pê aşman nêeşkeno biyo ita. Eger ıno lengê tavzıjan omeyo resayo ‘Erebistan Homa zono weşê yın şiyo qırnê Dunya.”

Qey ıni insanan ıni çiyi yaruni çıra yeni vatış. ‘Eceb ıni insanan sekerdo? Yo xeta u qusurê enan esto? Nê! Teyna xebat, kar u gure ser zaf cihad i. Hetê xebate ra cihat ê u kesba helal ra xebıtiyeni u eger şiyeri ça cad pê a cumerdi u herdişa xuya derg xu belu keni. Bela ınay ra zaf meselayê mizahi enan ser yeno vatış. Merdumo Tavzıj, eğleb bikurreti u pê cumerdi çend çıtayê puncan u kıncan, çend hebi zebeş u qawunan tablayê xu ser nono ru u rueşeno. İstanbuel, Diyarbekır, Entep u Çolig ça beno wa bıbo eger fırset kot destê yo Tavziji hiri çar parçayi tişort ra, çend çıtayi puncan ra eşkeno gureyo xu hirakero u xu ri dıkanêk akero.

Şıma rehet rehet miyanê gureyanê pis u nêbaşan dı Tavzijan nêvineni. Mizacê Tavzijanê ma eğleb nerm o; koğe, dışmenti u nêyarti zi beynatê enan dı mavac ki çik çin a ya zi zaf tay a.

Sarevedartışê Şêx Seid ra pê dewi mıntıqayê Daraheni heta dewanê Tavz hetê dewlet ra yeni vêşayiş u insani cini, cumerd u gerguşan yeni kıştış. Ini serri u ıno zulım miyanê şarê ma dı pê nameyê “Serra Şewate” biyo namdar. Voni ki goya, eskeran qerar gureto dewani Tavz zi vêşnêni. Ino xeber ser dewa Şegan ra Wısıf Ağa, dewican dı mışore keno u heta destê enan ra yena zerd, pere u çiyo qiymetdar çı esto top keni dekeni yo heqiba u bar keni yo astueri. Wısıf Ağa, lacê xu yo Heci şıraweno qumandarê eskeran u ê zerdan u pereyan dono cı. Ino rıd ra eskeri duştê dewanê Tavz ra nêşini u Dewi Tavz ıno zulım u vêşnayiş ra xelısiyeni…

(Ma dona humar dewam keni)

Di debarê nivîskar de

Têhev

15

Gotar

Ê Berê KUPA ZERDAN NÊ BOMBA TEQA
Ê Li Pey TAVZ: ‘ECEB İTA RA WET CA ESTO? -2-

Şîroveyên ku tên nivîsandin ne nerîn û fikrên me ne û bi tu awayî me temsîl nakin. Berpirsiyarê şîroveyan kesên ku şîroveyê dike ye.